Tenten Ay'da (Hergé): Hedef Ay ve Ay'a Ayak Basıldı, bilimi ve okuma rehberi

Tenten Ay'da, Belçikalı çizer Hergé'nin Tenten'in Maceraları serisindeki iki bölümlük Ay hikâyesine verilen ortak addır. İlk yarı Hedef Ay (Objectif Lune) serinin 16. albümü olarak 1953'te, ikinci yarı Ay'a Ayak Basıldı (On a marché sur la Lune) 17. albüm olarak 1954'te Casterman tarafından kitaplaştırıldı. Hikâye, insanların Ay'a gerçekten ayak basmasından on beş yıl önce, roketler ve uzay yolculuğu üzerine yapılmış uzun bir araştırmanın ürünüdür. Bugün hâlâ eski Ay yolculuğu anlatılarının en gerçekçilerinden biri sayılmasının nedeni de budur.

Kitap ne anlatıyor?

Genç muhabir Tenten, köpeği Milu ve Kaptan Haddock, Profesör Turnösol'dan gelen bir davetle Balkanlar'daki hayalî ülke Sildavya'ya gider. Turnösol, Sprodj adlı sıkı korunan bir atom araştırma merkezinde, hükümet adına gizli bir projeyi yönetmektedir: insanlı bir roketi Ay'a göndermek. Merkezde müdür Baxter ve Turnösol'un yardımcısı mühendis Frank Wolff ile tanışırlar.

İlk albüm, yolculuğa hazırlık sürecini anlatır: küçük ölçekli insansız bir deneme roketinin uçuşu, merkezin çevresinde dolaşan yabancı ajanlar, içeriden bilgi sızdıran bir köstebek kuşkusu ve elbette Haddock ile Turnösol arasındaki bitmeyen atışmalar. İkinci albümde ekip artık yoldadır. Uzay boşluğunda geçen günler, Ay yüzeyine iniş, krater ve mağaraların keşfi ve azalan oksijenle birlikte artan gerilim, Tenten serisinin alışılmış macera havasını ciddi bir dramla birleştirir.

Hergé bu hikâyede bilerek fantastik öğelerden kaçındı. Kendi anlatımına göre amacı Ay adamları, canavarlar ya da inanılmaz sürprizler olmadan, olabildiğince gerçekçi bir yolculuk çizmekti. Bunu yaparken mizahı da bırakmadı; teknik ayrıntılar, genç okurların sıkılmaması için şakalarla dengelendi.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Hedef Ay'da Turnösol önce nükleer motoru sınamak için X-FLR6 adlı küçük bir prototipi Ay'ın çevresinde dolaşıp uzak yüzünü fotoğraflamaya gönderir. Fırlatmadan önce merkezin yakınına paraşütle üç adam iner; Tenten içlerinden birini yakalamaya çalışırken vurulur. Prototip görevini tamamlar ama dönüşte, sızdırılan bilgilerle telsiz denetimini ele geçiren yabancı bir güç onu kaçırmaya kalkar. Tenten'in önceden önerdiği kendini imha düzeneği sayesinde roket düşman eline geçmeden yok edilir. Ardından Turnösol bir kazayla hafızasını yitirir; Haddock'un onu "sarsarak" iyileştirme girişimleri ters teper, ama sonunda profesör kendine gelir. Albüm, ekip kalkıştaki ivmenin etkisiyle bayılmış hâlde Ay'a doğru yol alırken biter.

Ay'a Ayak Basıldı'da yolculuğun ilk saatlerinde Dupont ve Dupond'un yanlışlıkla gemiye gizlice binmiş olduğu anlaşılır; bu da oksijen hesabını bozar. Dedektiflerin bir hatası motoru durdurup yapay ağırlığı ortadan kaldırır. Gizlice viski getiren Haddock sarhoşken izinsiz bir uzay yürüyüşüne çıkar ve bir an Adonis asteroidinin uydusu olacak gibi olur; Tenten onu kurtarır. Roket Hipparkhos kraterine iner ve Ay'a ilk adımı Tenten atar. Ekip gözlem aletleri kurar, küçük bir Ay aracıyla Ptolemaeus kraterine doğru uzanan mağaraları keşfeder ve bir mağarada buz bulur.

Sonra asıl tehlike ortaya çıkar: Wolff'un, şantaj yapan yabancı güç adına gemiye gizlice soktuğu Albay Jorgen roketi ele geçirip Dünya'ya kaçırmak ister. Tenten planı bozar. Oksijen azaldığı için Ay'daki kalış kısaltılır ve ekip geri döner. Dönüş yolunda serbest kalan Jorgen silahla saldırır; Wolff ile silah için boğuşurken vurularak ölür. Oksijenin herkese yetmeyeceği anlaşılınca Wolff kendini feda ederek hava kilidinden boşluğa çıkar. Dünya'ya yaklaşırken ekip yine bayılır; Tenten son anda otomatik pilotu açar ve roket Sildavya'ya güvenle iner. Kutlamada Turnösol bir gün Ay'a dönmeyi hayal eder, Haddock ise insanın yerinin Dünya olduğuna karar vermiştir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Hergé, asıl adı Georges Remi olan Belçikalı çizerdir (1907-1983). Takma adı, adının baş harflerinin ters okunuşu olan "RG"nin Fransızca söylenişinden gelir. Tenten'i 1929'da yarattı ve sade, temiz çizgili "ligne claire" (açık çizgi) üslubuyla Avrupa çizgi romanının en etkili adlarından biri oldu.

Ay fikri, Hergé Güneş Tapınağı albümünü çizerken doğdu. Danışmanı, yıldızlara yolculuk üzerine bir kitap yazmış olan arkadaşı Bernard Heuvelmans'tı. Heuvelmans ve Jacques Van Melkebeke 1947 sonbaharında Amerika'da geçen ilk bir senaryo hazırladı; Hergé bundan iki sayfa çizdikten sonra vazgeçti, ama Haddock'un uzay yürüyüşü gibi bazı sahneleri sonraki sürüme taşıdı.

Hergé bunun ardından ciddi bir belge arşivi topladı: Amerikan dergisi Collier's'ta Ay'a nasıl gidilebileceğini anlatan bir yazı, Auguste Piccard ve Pierre Rousseau'nun kitapları ve fizikçi Alexander Ananoff'un 1950 tarihli L'Astronautique adlı eseri. Ananoff ile 1950 Nisan'ında yazışmaya başladı; Charleroi'deki bir atom araştırma merkezini de gezdi. Roketin biçimi Alman V-2 roketinden, kırmızı-beyaz damalı deseni bir V-2 çiziminden alındı. Asistanı Arthur Van Noeyen'e parçaları sökülebilen bir maket yaptırdı, maketi Paris'te Ananoff'a gösterip gerçekçi olup olmadığını sordu; çizimler de bu maketten yapıldı. Sprodj merkezindeki bilgisayar ise UNIVAC I'e benzetildi.

Hikâye 30 Mart 1950'de Belçika'daki Tintin dergisinde tefrika edilmeye başladı. Aynı yıl 6 Nisan'da Hergé, işlerine yardım edecek ekip olan Studios Hergé'yi kurdu. Ama 7 Eylül 1950'de yeniden bunalıma giren çizer tefrikayı yarıda kesti; hikâye ancak 18 aylık bir aradan sonra, 9 Nisan 1952'de kaldığı yerden sürdü ve 31 Aralık 1953'te bitti. Okurlar arasında Hergé'nin öldüğü söylentisi bile yayılmıştı. Wolff'un ölümü, intiharın günah sayıldığı Katolik Belçika'da tepki çekince Hergé albüm baskısında sahneyi yumuşatan bir cümle ekledi; yıllar sonra bu değişikliği yaptığına pişman olduğunu söyledi.

Kitaptaki bilim

Hergé'nin Ay'ı, 1950'lerin bilgisiyle çizilmiş şaşırtıcı ölçüde isabetli bir Ay'dır. Yine de bugünkü bilgimizle karşılaştırınca bazı noktalar öne çıkar:

• İniş yeri gerçek: Roketin indiği Hipparkhos, Ay'ın görünen yüzünün neredeyse ortasında, Sinus Medii'nin güneydoğusunda yer alan, çevresi çarpmalarla aşınmış eski bir kraterdir. Ekibin yöneldiği Ptolemaeus da güneybatısında, benzer büyüklükte gerçek bir krater. Lunar Orbiter 5 bu bölgeyi 1967'de yüksek çözünürlükle görüntüledi.
• Nükleer roket: Turnösol'un atom motoru o dönem için hayal değildi. ABD'nin NERVA programı nükleer ısıl roket motorlarını yaklaşık yirmi yıl boyunca geliştirdi ve yer testlerinde denedi; 1968 sonunda motorun insanlı bir Mars görevi için yeterli olduğu değerlendirildi. Ama program 1973'te iptal edildi ve bu motorlar hiç uzaya çıkmadı. Gerçek Ay yolculuğu kimyasal yakıtlı Saturn V ile yapıldı.
• Yapay ağırlık: Albümde gemideki ağırlık, motorun sürekli itmesiyle sağlanır; motor durunca herkes havada süzülür. Bu fiziksel olarak doğru bir fikirdir: hızlanan bir gemide yolcular ivmeyi ağırlık gibi hisseder. Ancak yolculuk boyunca motoru çalıştırmak çok büyük miktarda enerji ister. Apollo astronotları yolun büyük kısmını motorsuz, ağırlıksız geçirdi.
• Tek parça roket: Tenten'in roketi Ay'a bütün hâlinde iner ve aynı gövdeyle geri döner. Apollo 11 ise üç parçalı bir araçtı ve Dünya'ya yalnız komuta modülü döndü; Ay'a inen ayrı, küçük bir iniş aracıydı.
• Ay'da buz: Mağarada buz bulunması, Heuvelmans'ın önerisiyle eklenmişti. Gerçekte Ay yüzeyinde sıvı su kalamaz, ama kutuplardaki sürekli gölgede kalan kraterlerde su buzu bulundu. Chandrayaan-1 ve 2009'da NASA'nın LCROSS sondası bu buzun izlerini doğruladı; LCROSS güney kutbundaki Cabeus kraterinde su tespit etti. Hipparkhos gibi ekvatora yakın, güneş alan bir bölgede ise yüzeye yakın buz beklenmez.
• Mağaralar: Ay'da suyun oyduğu sarkıtlı mağaralar yoktur. Ama Marius Tepeleri gibi bölgelerde, ağızlarından geniş boşluklara açılan çukurlar görüldü. Bunların, eski lav akıntılarının bıraktığı çökmüş lav tüpleri olduğu düşünülüyor.
• Adonis: Haddock'un neredeyse uydusu olduğu Adonis gerçek bir asteroittir. 1936'da, ilginç bir rastlantıyla, Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte tarafından Uccle'deki Belçika Kraliyet Gözlemevi'nde keşfedildi ve yaklaşık 0,6 kilometre çapındadır. Bu büyüklükte bir kayanın çekimi o kadar zayıftır ki çevresinde dolanmak için ona saniyede ancak birkaç on santimetrelik bir hızla yaklaşmak gerekir; bir Ay yolculuğunun tam ortasında böyle bir karşılaşma pratikte imkânsızdır.

Ay'ın kütleçekimi Dünya'nınkinin yaklaşık altıda biri, atmosferi ise neredeyse tam bir boşluktur. Turnösol'un ilk albümde sınadığı kask ve ekibin yüzeyde giydiği giysiler bu yüzden zorunludur; bu ayrıntı da gerçeğe uygundur. Gerçek insanlı Ay yolculuklarının tarihi için Ay'a yolculuklar sayfamıza bakabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Eleştirmenler albümlerin çizim ayrıntısını büyük övgüyle karşıladı, hikâye konusunda ise ikiye bölündü. Jean-Marc ve Randy Lofficier iki albüme de tam puan verdi ve Ay tasvirinin zamana diğer eski uzay anlatılarından daha iyi dayandığını yazdı. Harry Thompson, Ay'a Ayak Basıldı'nın Hergé'nin en büyük sanatsal başarısı sayıldığını not etti. Hergé'nin biyografi yazarı Benoît Peeters ise iki albümü daha önceki maceralar kadar canlı bulmadı; bazı eleştirmenler de bilimsel ağırlığın mizahı geri plana ittiğini düşündü.

Hergé'nin Ay'ı popüler kültürde kalıcı bir yer edindi. 1969'da Apollo 11 Ay'a indiğinde Hergé, Neil Armstrong'u Ay'da Tenten, Milu, Haddock ve Turnösol'un çiçeklerle karşıladığı bir çizim yaptı; aynı yıl Paris Match dergisi için Apollo 12 inişini anlatan kısa bir çizgi öykü hazırladı. Ana kuşaktaki 1652 Hergé asteroidi de onun adını taşır.

Türkiye'de Tenten 1950'den beri çeşitli dergilerde göründü. Yapı Kredi Yayınları 1994'te seriyi özgün boyutunda yayımladı; albümler bugün Hedef Ay ve Ay'a Ayak Basıldı adlarıyla Alfa Yayıncılık'ın Tenten'in Maceraları dizisinde bulunuyor.

Uyarlamaları

İki albüm, 1957'de Belvision stüdyosunun hazırladığı ve beşer dakikalık bölümlerden oluşan renkli çizgi dizide uyarlandı. 1991'de Fransız Ellipse ile Kanadalı Nelvana'nın ortak yapımı olan The Adventures of Tintin çizgi dizisinde her biri iki bölüm olarak yer aldı; bu dizi Hergé'nin karelerine sadık kalmasıyla bilinir ve Türkiye'de de birçok kanalda yayımlandı. Hikâye ayrıca 1989'da Tintin on the Moon adlı bir bilgisayar oyununa ve 1992-93'te BBC Radio 5'in radyo uyarlamasına konu oldu. Hergé'nin esinlendiği kaynaklardan biri olarak 1950 yapımı Amerikan filmi Destination Moon da anılır; Hergé bu filmden yayımlanan fotoğraflardan yararlandı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Tenten Ay'da hem çocuklar hem yetişkinler için uygun; 62'şer sayfalık iki albüm bir oturuşta okunabilir. Uzay tarihine ve roketlere merak duyan gençler için iyi bir başlangıçtır, çünkü bilimsel ayrıntı mizahla birlikte verilir. Mutlaka Hedef Ay'dan başlayın; iki albüm tek bir hikâyedir ve ikincisi birincinin bittiği yerden devam eder. Sildavya'yı ve Albay Jorgen'i daha iyi tanımak isteyenler serinin daha önceki albümü Ottokar'ın Asası'na da göz atabilir.

Ay yolculuğu edebiyatının köklerini merak edenler için Lofficier'lerin olası esin kaynakları arasında saydığı Jules Verne'in Ay'ın Çevresinde romanı ve onun öncülü Ay'a Yolculuk iyi birer eşlikçi okuma olur.