Çin, Ay iniş aracı Lanyue'nin insansız deneme uçuşu için bilimsel yük arıyor

Çin'in insanlı uzay programını yöneten Çin İnsanlı Uzay Mühendisliği Ofisi (CMSA), 22 Ekim'de bir duyuru yayımladı. Duyurunun konusu, astronotları Ay yüzeyine indirmek için geliştirilen Lanyue (揽月, "Ay'ı kucaklamak") iniş aracı. Ofisin açıklamasına göre Ay'a insanlı iniş evresinin ön genel planında, insanlı görevden önce Lanyue'nin insansız bir uçuşu yer alıyor. CMSA bu uçuşu boş geçmek istemiyor. Araçta kullanılabilecek kaynakları bilimsel ve teknolojik deneylere açmak için yurt içinde açık bir çağrı başlattı.

Duyuru küçük bir yük çağrısı gibi görünse de önemli bir bilgi taşıyor. İnsanlı inişten önce bir insansız deneme uçuşu yapılacağı, Çin'in resmî bir metninde açıkça yazıyor. Çin, 2030'a kadar Ay'a astronot indirme hedefini koruyor. CMSA sözcüsü Zhang Jingbo bu hedefi Ekim 2025'teki basın toplantısında yinelemişti. Programın üç ana parçası var: Mengzhou insanlı uzay aracı, Uzun Yürüyüş 10 roketi ve Lanyue iniş aracı.

Çağrıda neler isteniyor?

Çağrı "aktif" yükler için yapıldı. Bunlar iniş aracından elektrik alan ve kendi başına ölçüm ya da deney yapan cihazlar. Yalnızca taşınan, güç kullanmayan örneklerden farklılar. CMSA'nın koyduğu sınırlar şöyle:

• Bir görevde taşınacak yüklerin toplam kütlesi 50 kilogramı geçmeyecek.
• Toplam güç tüketimi genel olarak 100 vatı aşmayacak.
• Başvurabilecekler: devlet kurumları, araştırma enstitüleri, eğitim kurumları, şirketler ve sektör kuruluşları. Hepsinin bağımsız tüzel kişiliği olması gerekiyor.
• Son başvuru tarihi 1 Mart 2027.

Ofis, deneylerin bilim ve teknolojinin ön cephesinde olmasını istiyor. Deneyin neden uzayda yapılması gerektiği iyi gerekçelendirilmeli. Cihazın bir Ay görevinde mühendislik açısından uygulanabilir olduğu da gösterilmeli. Eşit koşullarda Ay keşif programıyla bağı güçlü olan projeler öne alınacak.

Taşımak bedava, yapmak değil

Duyuruya göre CMSA yük taşıma için ücret almayacak. Ama yükün tasarımı, üretimi, testi, araca takılması ve ortak denemeleri gibi tüm masrafları başvuran kuruluş üstlenecek. Toplantı, değerlendirme ve belge hazırlığı gibi yönetim giderleri de buna dahil. Ayrıntıların taraflar arasında görüşülerek belirleneceği yazıyor. Çağrı yalnızca Çin içindeki kuruluşlara açık.

Duyuruda yazmayanlar

Metin, insansız uçuşun ne zaman yapılacağını söylemiyor. Aracın Ay'ın hangi bölgesine ineceği ve görevin nasıl bir profil izleyeceği de belirtilmiyor. Plan kendi ifadesiyle "ön" bir genel plan, yani takvim ve ayrıntılar değişebilir. Uçuşun hangi sistemleri sınayacağı da bu duyuruda açıklanmadı.

Aynı gün Washington'da Ay gündemi

Çin'in duyurusu, ABD'nin de Ay planlarını güncelleyeceği günün arifesine denk geldi. NASA, Amerikalı astronotları 2028'e kadar Ay yüzeyine döndürme planındaki son durumu bugün (23 Ekim) Türkiye saatiyle 21.00'de Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nde açıklayacak. NASA'nın duyurusuna göre toplantıda dört astronotu gelecek yıl alçak Dünya yörüngesine gönderecek Artemis III görevi de ele alınacak. Toplantıya NASA Yöneticisi Jared Isaacman, Yönetici Yardımcısı Amit Kshatriya ve Artemis program yöneticisi Jeremy Parsons katılacak. İki ülkenin de insanlı inişten önce sistemlerini insansız ya da yörüngede sınamayı seçmesi, Ay'a dönüşün tek bir büyük adımla değil, ara denemelerle ilerleyeceğini gösteriyor.

Arka plan: Lanyue şimdiye kadar hangi testlerden geçti?

CMSA'nın tanımına göre Lanyue, Çin'in ilk insanlı Ay görevi için sıfırdan geliştirilen bir iniş ve kalkış aracı. İniş modülü ile itki modülünden oluşan araç, astronotları Ay yörüngesiyle yüzey arasında taşıyacak. İki astronotu gidiş-dönüş götürebilecek, bir Ay gezgini ve bilimsel yük de taşıyabilecek. Ofis, aracı astronotların Ay'daki yaşam, enerji ve veri merkezi olarak tanımlıyor; araç yüzeyde kalış ve yüzey etkinliklerini destekleyecek.

Lanyue 6 Ağustos 2025'te önemli bir yer sınavından geçti. Hebei eyaletinin Huailai ilçesindeki gök cismi iniş test sahasında yapılan birleşik iniş-kalkış doğrulama testi, CMSA'ya göre Çin'in insanlı bir uzay aracıyla başka bir gök cismine iniş ve kalkış koşullarını ilk kez denemesiydi. Testte iniş-kalkış sisteminin tasarımı, kontrol yöntemi, yüzeye temas anında motoru kapatma düzeni ve güdüm-seyrüsefer ile itki alt sistemleri arasındaki uyum birlikte sınandı.

Programın öbür parçaları da ilerliyor. Mengzhou'nun kaçış sistemi 17 Haziran 2025'te Jiuquan'da sıfır irtifa kaçış testinden geçti; CMSA'ya göre modüler tasarımlı araç en çok yedi astronot taşıyabilecek. Uzun Yürüyüş 10 roketinin iki bağlı ateşleme testi Ağustos ve Eylül 2025'te duyuruldu. 11 Şubat 2026'da Wenchang'dan yapılan deneme uçuşunda ise roketin tek kademeli ilk örneği alçak irtifada uçtu, Mengzhou en yüksek dinamik basınç anında kaçış manevrası yaptı; roketin birinci kademesi ve kapsül denize kontrollü biçimde indi.

Başvuru nasıl yapılacak?

Duyuruya göre başvuranlar bir başvuru formu ve bir öneri metni hazırlayacak; ikisinin de şablonu duyuruya eklendi. Belgeler kurum mühürlü basılı nüsha ve elektronik kopya olarak gönderilecek. Basılı başvuruların adresi, Pekin'in Haidian bölgesindeki Çin Bilimler Akademisi Yeni Teknoloji Üssü.

Neden önemli?

İnsansız uçuş, Lanyue'nin yerde sınanan iniş ve kalkış düzenini gerçek Ay koşullarında deneme fırsatı olacak. Araca yük taşıtılması da Çin'in bu uçuşu yalnız bir mühendislik denemesi olarak değil, bilimsel bir görev olarak da değerlendirmek istediğini gösteriyor.