Silent Running

Silent Running, efekt ustası Douglas Trumbull'un yönetmen olarak ilk filmi olan 1972 yapımı bilimkurgu. Dünya'daki bütün ormanların yok olduğu bir gelecekte, son bitki örneklerini Satürn'ün ötesinde dev seralarda koruyan bir botanikçinin hikâyesini anlatan film, çevreci bilimkurgunun ilk ve en etkileyici örneklerinden biri. Başrolde Bruce Dern var.

Konusu

Gelecekte Dünya'daki bütün ormanlar, doğanın pervasızca sömürülmesi yüzünden yok olmuş. Kurtarılabilen bitki ve hayvan örnekleri, büyük kargo gemilerine bağlı, kapalı ekolojik sistem olarak çalışan dev jeodezik kubbelerde korunuyor. Sekiz gemiden oluşan bu filo, Satürn'ün yörüngesinin dışında bekliyor.

Valley Forge gemisindeki dört kişilik mürettebatın botanikçisi ve ekoloğu Freeman Lowell, bitkilerin bir gün Dünya'ya dönüp gezegeni yeniden ormanlaştırması için zamanının büyük bölümünü kubbelerde, bitkilerle ve hayvanlarla ilgilenerek geçiriyor. Bir gün bütün gemilere kubbeleri fırlatıp yok etme ve Dünya'ya dönme emri geliyor. Lowell bu emre karşı gelmeye karar veriyor ve geride yalnızca onunla, bakım robotları Huey, Dewey ve Louie'nin kaldığı yalnız bir yolculuk başlıyor.

Yapım

Douglas Trumbull, Stanley Kubrick'in 2001: Bir Uzay Destanı filminin efekt ekibindeydi. Kubrick o filmin ünlü "Yıldız Geçidi" bölümünün Satürn'de geçmesini istemiş, ama teknik zorluklar nedeniyle Satürn yerine Jüpiter'i kullanmıştı. Trumbull o filmden sonra Satürn efektlerini geliştirmeyi sürdürdü ve bu çalışmayı Silent Running'de kullandı. Senaryoyu Deric Washburn, Michael Cimino ve Steven Bochco yazdı.

İç mekânlar, Long Beach'te demirli, hizmet dışı bırakılmış uçak gemisi USS Valley Forge'da çekildi; gemi çekimlerden kısa süre sonra hurdaya ayrıldı. Filmdeki üç bakım robotunu dört çift bacak amputesi oyuncu canlandırdı; bu fikir, 20. yüzyıl başında bacakları olmadan doğmuş bir sahne sanatçısı olan Johnny Eck'ten ilham aldı. Filmde Joan Baez'in seslendirdiği iki şarkı yer alıyor. 1,35 milyon dolarlık bütçeyle çekilen film 89 dakika sürüyor.

Bilim ne diyor?

Silent Running'in en ünlü bilimsel eleştirisi Carl Sagan'dan geldi. Sagan, teknik açıdan ustalıklı bulduğu filmin, insanların ters kare yasasını ve bitkilerin güneş ışığına ihtiyacı olduğunu unuttuğu bir gelecek çizdiğini söyledi. Eleştirinin nedeni basit: Işığın şiddeti, kaynağa olan uzaklığın karesiyle azalır. Satürn, Güneş'ten ortalama 9,59 astronomik birim, yani Dünya'nın yaklaşık 9,6 katı uzaklıkta. Bu da oradaki güneş ışığının Dünya'dakinin yaklaşık doksanda biri kadar olması demek. Kubbelerdeki ormanların bu loş ışıkla büyümesi neredeyse imkânsız.

Uzayda bitki yetiştirmek ise bugün gerçek bir araştırma alanı. NASA, Uluslararası Uzay İstasyonu'nda "Veggie" adlı bir bitki yetiştirme sistemi kullanıyor ve uzun görevlerde astronotların taze besin üretebilmesi için farklı türleri deniyor. Bu deneylerde bitkiler güneş yerine özel LED ışıklarla aydınlatılıyor; yani Sagan'ın işaret ettiği sorunun gerçek çözümü yapay ışık. Kapaktaki NASA fotoğrafı, Kennedy Uzay Merkezi'nde Veggie için geliştirilen bir sulama sistemiyle yetiştirilen domates bitkilerini gösteriyor.

Filmin kapalı ekolojik sistem fikri de ciddi bir mühendislik sorusu. Kubbelerdeki bitkilerin havayı ve suyu kendi başına dengede tutması, gerçek uzay yaşam destek sistemlerinin hâlâ tam olarak çözemediği bir dengeyi gerektiriyor.

Etkisi

New York Times'tan Vincent Canby, filmin özensiz bir bilimkurgu olmadığını ama sürekli eğlendirici olamayacak kadar basit kaldığını yazdı. Bugün Rotten Tomatoes'ta eleştirmenlerin yüzde 71'i filmi olumlu değerlendiriyor; sitenin özetine göre film iddialı temalarının potansiyelini tam karşılamasa da samimi karakter çalışması ve hüzünlü havasıyla benzersiz bir bilimkurgu yolculuğu. Yıllar içinde kült bir film hâline gelen Silent Running, insan ile doğa arasındaki ilişkiyi uzaya taşıyan anlatımıyla çevreci bilimkurgunun klasikleri arasına girdi.

Neden izlemeli?

Silent Running, uzay filmlerinin çoğundan farklı olarak bir keşif ya da savaş hikâyesi değil; bir adamın, insanlığın unuttuğu doğayı tek başına korumaya çalışmasının hüzünlü hikâyesi. Trumbull'un elle yapılmış maket efektleri, Satürn'ün halkaları arasından geçen geminin görüntüleri ve geminin içindeki yemyeşil kubbeler, bilgisayar efektleri çağından önce yapılmış en güzel uzay sahneleri arasında. İklim değişikliği ve biyolojik çeşitlilik kaybının konuşulduğu bugün, filmin yarım yüzyıl önce sorduğu "doğayı kaybedersek ne olur?" sorusu her zamankinden daha güncel.

Kısaca

• Yıl: 1972
• Yönetmen: Douglas Trumbull
• Senaryo: Deric Washburn, Michael Cimino, Steven Bochco
• Süre: 89 dakika
• Oyuncular: Bruce Dern, Cliff Potts, Ron Rifkin, Jesse Vint