Dünyayı Kurtaran Adam: Türk Star Wars'unun hikâyesi ve iki filmi

Türk sinemasının dünyada en çok tanınan filmi hangisi diye sorulsa, cevap çoğu zaman bir ödül filmi değil, 1982 yapımı Dünyayı Kurtaran Adam olur. Cüneyt Arkın ile Aytekin Akkaya'nın uzay pilotlarını oynadığı bu küçük bütçeli macera, yurt dışında "Turkish Star Wars" adıyla bir efsaneye dönüştü; 2006'da ise Dünyayı Kurtaran Adam'ın Oğlu ile bir devam filmine kavuştu. Bu sayfa iki filmi bir arada ele alıyor: neden bu kadar sevildiklerini, nasıl çekildiklerini, kaybolup yeniden bulunan kopyanın hikâyesini ve hangi sırayla izlenmeleri gerektiğini.

Fragman

Türk sinemasının uzaya çıktığı bütün filmleri tek bir yolculukta anlattığımız Turist Ömer'den G.O.R.A.'ya uzay filmleri yazımızda filmin genel çerçevesi var. Burada daha yakından bakıyoruz.

Neden kült oldu?

Filmi dünyaya tanıtan şey bir paradoks: Eleştirmenler onu uzun yıllar "gelmiş geçmiş en kötü filmler" arasında saydı, izleyiciler ise tam da bu yüzden peşine düştü. Amerikalı yorumcu Louis Proyect filmi "klasik bir gece yarısı eğlencesi" diye anlattı; Film Threat dergisinden Phil Hall ise beş üzerinden beş yıldız verip onun eleştiriyi anlamsız kılan, insanın ağzını açık bırakan bir film olduğunu yazdı. Böyle bir filme puan vermek, bir halk düğününe not vermeye benziyor; ölçüt başka yerde.

"Turkish Star Wars" lakabı da aslında yanıltıcı. Uzay savaşı görüntüleri Yıldız Savaşları: Yeni Bir Umut'tan alındığı için yapıştı; ama hikâye bambaşka. Sinema yazarı David Elroy Goldweber, filmin Lucas'ın destanından çok 1970'lerin Hong Kong dövüş filmlerine benzediğini hatırlatır. Türk sineması üzerine çalışan Sinematik Yeşilçam'ın editörü Utku Uluer de BBC'ye aynı şeyi söylemişti: Yapımcılar Lucas'tan bazı sahneler aldı, ama anlattıkları hikâye tamamen başkaydı. Uluer'e göre bu filmler, bütçesi hayallerine yetmeyen hırslı yönetmenlerin çektiği ana akım macera filmleri olarak görülmeli.

Filmin ikinci hayatı salonlarda başladı. Teksas'ın Austin kentindeki Foleyvision adlı mizah topluluğu, 2004'te filmi kendi canlı seslendirmesi, müziği ve efektleriyle gösterdi; topluluğun lideri bunun filmin dünyadaki ilk İngilizce çevirisi olduğunu söylemişti. Benzer bir canlı gösterimi 2012 sonunda Oregon'daki Filmusik grubu yaptı. Film 2005'te ABD'de BijouFlix tarafından yeniden dağıtıldı. Çetin İnanç da bu ilgiyi şaşkınlıkla izledi: 2000'de ilk kez Amerika'ya gittiğinde Dünyayı Kurtaran Adam'ın kopyalarını satışta gördüğünü ve hemen bir tane aldığını anlatır.

Türkiye'de ise yeniden keşif biraz daha erken başladı. BBC'nin 2012'deki haberine göre 1990'larda İstanbul'daki küçük sinema kulüpleri bu filmlerin peşine düştü; 1999'da film tarihçisi Giovanni Scognamillo ile çizer ve koleksiyoncu Metin Demirhan'ın Türk fantastik sineması üzerine kitabı ilgiyi genişletti. İnternet ve video siteleri ise filmi, kendi ülkesinin dışında hiç görülmeyecek bir yapımken dünyanın dört bir yanındaki meraklılara taşıdı. Bugün replikleri kuşaktan kuşağa aktarılıyor; sevgiyle, biraz da hayranlıkla.

Nasıl çekildi?

Yönetmen Çetin İnanç, bir filmi on gün civarında bitirebilmesiyle "jet rejisör" diye anılıyordu. 1980 darbesinin ardından gelen sansür ortamında aksiyon filmlerine yönelmişti. Senaryoyu, dönemin en büyük yıldızlarından Cüneyt Arkın yazdı. Arkın aynı zamanda tıp eğitimi almış bir doktor ve dövüş sanatlarında usta bir oyuncuydu; filmde ışın kılıcı düellolarının yerini yumruk ve tekmelerin almasının bir nedeni de bu. Arkın Murat'ı, Aytekin Akkaya ise espri yüklü yol arkadaşı Ali'yi oynadı; Akkaya sonradan bir İtalyan filminde de rol aldı.

Uluer'in anlattığına göre o yıllarda Hollywood filmlerini Anadolu'nun küçük salonlarına getirmek çok pahalıydı ve seyircinin macera filmine açlığı büyüktü. Kendi efektlerini yaratacak zamanı ve parası olmayan yapımcılar, gereken görüntüleri ve müzikleri başka filmlerden ödünç aldı. Dünyayı Kurtaran Adam'ın uzay savaşı böyle kuruldu: Yıldız Savaşları'ndan alınan sahneler filme farklı bir en-boy oranında eklendi, aradaki boşlukları Sovyet uzay programının arşiv kayıtları ve NASA fırlatmalarının haber görüntüleri doldurdu. 2018'deki restorasyon duyurusunun da hatırlattığı gibi, pilotların kokpit sahnelerinde oyuncular motosiklet kaskıyla, arkalarına yansıtılan Ölüm Yıldızı savaşının önünde oturuyordu.

Ödünç alınanlar yalnız Lucas'ın filmi değil. Türkçe kaynaklarda When Worlds Collide (1951), Sodom and Gomorrah (1962) ve The Magic Sword (1962) gibi filmlerden sahnelerin de kullanıldığı aktarılır. Müzik ise tamamen derleme. Ana tema, John Williams'ın Kutsal Hazine Avcıları (1981) için bestelediği marş. Ona Moonraker, Ben-Hur, Flash Gordon, Giorgio Moroder'in Battlestar Galactica albümü, Maymunlar Cehennemi, Silent Running, Moses the Lawgiver ve Disney'in The Black Hole filmlerinin müzikleri eşlik ediyor. Kahramanların eski uygarlıkların mezarlarını bulduğu sahnede ise Bach'ın re minör tokata ve füg'ü çalıyor. Müziklerin Kunt Tulgar'ın plak arşivinden seçildiği anlatılır.

Yeni sahneler Kapadokya'da çekildi. Üçhisar'ın kaya evleri, Kaymaklı ve Derinkuyu yeraltı şehirleri, Göreme'deki Tokalı Kilise ve Hacı Bektaş-ı Veli Türbesi, filmde bin "uzay yılı" önce yaşamış bir uygarlığın kalıntıları olarak karşımıza çıkıyor. Film, Türkçe kaynaklarda 1 Kasım 1982 olarak verilen tarihte Anıt Ticaret dağıtımıyla vizyona girdi.

Bütçe ve çekim koşullarına dair bilinenlerin çoğu, yıllar sonra anlatılan hatıralara dayanıyor. Bu anlatılara göre film 1982 parasıyla 50 milyon lira kadar bir bütçeyle çekildi, ilk kurgusu iki buçuk saati bulduğu için bir buçuk saate indirildi; Kilyos sahiline kurulan uzay aracı maketleri ise çekimden önce bir fırtınada yıkıldı ve ekip ödünç görüntülere bu yüzden yöneldi. Yıldız Savaşları kopyasının nasıl elde edildiğine dair hikâyeler de dolaşıyor. Bunların hiçbiri belgeyle doğrulanabilmiş değil; yine de Yeşilçam'ın imkânsızlıklarla nasıl baş ettiğini anlatan hikâyeler olarak sevgiyle aktarılıyor.

Kayıp kopya ve yeniden doğuş

Uzun yıllar boyunca dünya filmi yalnız kötü bir video kasetten çoğaltılmış, bulanık ve altyazısı özensiz korsan kopyalardan izledi. BBC'nin aktardığına göre o dönemin pek çok Türk filminin makaraları korunmadı, bir kısmı içindeki malzeme için eritildi. Dünyayı Kurtaran Adam'ın da 35 mm kopyasının kaybolduğu sanılıyordu.

2016'da Amerikalı film tarihçisi ve yapımcı Ed Glaser, filmin ayakta kalan tek 35 mm kopyasını Türkiye'nin kuzeybatısında emekli bir sinema makinistinin koleksiyonunda buldu ve satın aldı. Glaser daha önce Türk yapımı Korkusuz'un İngilizce seslendirmesini çıkarmış, bu filmlere tutkun biriydi. Makinistin kopyayı yıllarca nasıl elinde tuttuğuna dair anlatılan bir hikâye var: Yapım şirketine filmin gösterimde hasar gördüğünü söyleyip iade etmediği aktarılıyor; ama bu ayrıntı doğrulanmış değil.

Kopya 2K çözünürlükte tarandı; eksik bölümler yeniden kuruldu, solmuş renkler düzeltildi. Yeni sürüm, Yıldız Savaşları hayranlarının kutladığı 4 Mayıs 2018'de, aynı anda Londra'daki Cinema Museum'da ve Glasgow'daki CCA'da dünya prömiyerini yaptı. Glasgow gösteriminin biletleri önceden tükendi. Glaser, Londra gösterimi için ABD'den geldi; soru-cevap bölümüne Çetin İnanç'ın yeğeni ve biyografisinin yazarı Pınar Öğünç'ün de katılacağı duyurulmuştu. Restore edilen sürüm, 1-31 Ekim 2021 arasında Big Bosphorus Media'nın sınırlı Blu-ray baskısıyla satışa sunuldu. Otuz altı yıl sonra film, ilk kez çekildiği gibi görülebiliyordu.

Dünyayı Kurtaran Adam'ın Oğlu (2006)

Devam filmi fikri, ilk filmden beri konuşuluyordu; özgün kadroyu yeniden toplama denemeleri sonuç vermedi. Sonunda Karaoğlan ve Tarkan filmleriyle tanınan, Kemal Sunal'lı komedilerin yönetmeni Kartal Tibet kamera arkasına geçti; senaryoyu Murat Boyacıoğlu yazdı. Cüneyt Arkın efsanevi kahramanı yeniden oynadı, Mehmet Ali Erbil ise ikiz kardeşleri canlandırdı. Film 15 Aralık 2006'da vizyona girdi; yurt dışında daha çok Turks in Space adıyla anılıyor.

İlk filmle bağı, 2055'te geçen hikâyenin kahramanlarının Dünyayı Kurtaran Adam'ın oğulları olması. Ama ton bambaşka: Tibet daha çekimden önce, devam filminin orijinale ancak bazı canlandırma benzerlikleriyle bağlanacağını söylemişti. Bazı hayranlar ilk filmdeki ödünç uzay görüntülerinin yerine kendi efektlerinin kullanılmasından hoşnut kalmadı. Filmin ayrıntısı, kadrosu ve bilimsel karnesi kendi sayfasında.

Bir de hiç çekilmeyen devam filmi var. 2017'de basına yansıyan haberlere göre Çetin İnanç'ın kafasında zombi ninja uzay savaşçılarının, uzaylılarca kaçırılan Türk ve Amerikan devlet başkanlarının ve bir kara deliğin öbür yanındaki gezegene yapılan yolculuğun anlatıldığı çok daha büyük bir hikâye vardı. İnanç'a göre bu, Dünya için verilen destansı bir savaşta iyiyle kötüyü karşı karşıya getiren bir öyküydü.

Bilim ne diyor?

Filmin bilimle ilişkisi tabii ki gevşek; ama birkaç sahnesi gerçek bilime beklenmedik kapılar açıyor. Dünya'yı koruyan "kalkan" fikrinin gerçek karşılığını, yani manyetosfer ve atmosferi, filmin kendi sayfasında anlattık. Burada başka sorulara bakalım.

Uzay savaşı neden bu kadar gürültülü?

Filmin açılışındaki patlamalar ve motor sesleri, Lucas'ın filminden geliyor. Gerçek uzayda ise ses yayılmaz; sesin ilerlemesi için havaya ya da başka bir ortama ihtiyaç var ve uzay neredeyse boş. Konunun ayrıntısı uzayda ses var mı sayfamızda. İşin tatlı yanı, filmin en "gerçek" görüntüleri de uzay sahnelerinin arasında saklı: Sovyet ve Amerikan roketlerinin fırlatma kayıtları, gerçek uzay programlarından alınmış belgesel görüntüler.

Çöl gezegenleri gerçek mi?

Murat ve Ali'nin düştüğü çöl gezegeni, aslında Kapadokya. Bölgenin peri bacaları, milyonlarca yıl önce Erciyes, Hasan Dağı ve Göllüdağ'ın püskürttüğü kalın volkanik tortuların rüzgâr ve suyla aşınmasından doğdu; sert kayaç katmanları daha dirençli olduğu için Uçhisar ve Ortahisar gibi kayalıklar yükseltide kaldı. Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği, Kapadokya'nın bu volkanik katmanlarını 2022'de dünyanın 100 jeolojik miras alanı arasına aldı. Yani filmdeki "yabancı gezegen", gerçekte yer biliminin ders kitabı örneklerinden biri.

İki güneşli çöl gezegeni ise artık hayal değil. NASA'nın Kepler teleskobu 2011'de, iki yıldızın çevresinde dolanan ilk kesin gezegen olan Kepler-16b'yi buldu; gezegene Tatooine lakabı takıldı. Yalnız Kepler-16b bir çöl değil, Satürn büyüklüğünde, soğuk bir gaz devi. Gerçek iki güneşli dünyaları Tatooine gerçekte var mı yazımızda inceledik.

"Uzay yılı" diye bir birim var mı?

Filmde kılıcın binlerce "uzay yılı" önce yapıldığı söyleniyor. Böyle bir birim yok. Gökbilimde mesafe için ışık yılı kullanılır: ışığın bir yılda aldığı yol, yaklaşık 9,5 trilyon kilometre. Yani ışık yılı bir zaman değil, uzaklık ölçüsü; bir gezegenin "yılı" ise o gezegenin yıldızı çevresindeki bir turu ve her gezegende farklı uzunlukta.

İzleme sırası

Evrende yalnız iki film var ve iki sıralama da aynı sonucu veriyor: Hikâyenin zamanı da, vizyon tarihleri de ilk filmden devam filmine doğru ilerliyor.

Sıra	Film	Vizyon	Hikâyenin zamanı
1	Dünyayı Kurtaran Adam	1982	Belirtilmiyor; iki Türk pilotu bir çöl gezegenine düşer
2	Dünyayı Kurtaran Adam'ın Oğlu	2006	2055; kahramanın oğulları uzayda

Önerimiz: İlk filmi mümkünse 2018'de restore edilen sürümden, kalabalık bir arkadaş grubuyla izleyin. Devam filmini ise ilk filmin gönderme yağmurunu tanıdıktan sonra açın; esprilerin çoğu ancak o zaman yerine oturuyor. Aynı akşama bir de Turist Ömer Uzay Yolunda ve G.O.R.A. eklenirse, Türk sinemasının uzay macerası neredeyse tamamlanmış olur.

Kısaca

• Dünyayı Kurtaran Adam (1982): Yönetmen Çetin İnanç, senaryo ve başrol Cüneyt Arkın; yurt dışında "Turkish Star Wars" adıyla tanınıyor.
• Uzay sahneleri Yıldız Savaşları ile Sovyet ve NASA arşiv görüntülerinden, müzikler Kutsal Hazine Avcıları'ndan Bach'a uzanan bir derlemeden oluşuyor; yeni sahneler Kapadokya'da çekildi.
• Kayıp sanılan tek 35 mm kopyayı 2016'da Ed Glaser buldu; 2K restorasyon 4 Mayıs 2018'de Londra ve Glasgow'da prömiyer yaptı.
• Dünyayı Kurtaran Adam'ın Oğlu (2006): Yönetmen Kartal Tibet; Cüneyt Arkın kahramanı yeniden oynuyor, hikâye 2055'te geçiyor.
• Bütçe, Kilyos fırtınası ve kopyanın nasıl elde edildiğine dair anlatılar belgeyle doğrulanmış değil.
• İzleme sırası basit: önce 1982, sonra 2006.