Kandilli Rasathanesi ne zaman kuruldu, ne iş yapar?

Kandilli Rasathanesi'nin kökeni 1868'de İstanbul'da kurulan Rasathane-i Amire'ye dayanır; kurum 1911 başında bugünkü yerine, Vaniköy'ün üstündeki İcadiye tepesine yerleşerek Kandilli dönemini başlattı. 1982'den beri Boğaziçi Üniversitesi'ne bağlı Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü (KRDAE) adıyla çalışıyor. Bugün Türkiye'deki depremleri izliyor, tsunami uyarısı veriyor, Güneş'i gözlüyor, hava ölçümleri yapıyor ve Dünya'nın manyetik alanını kaydediyor.

Telgrafla hava tahmini için kurulan rasathane

Rasathane-i Amire, 1868'de Fransız hükümetinin önerisiyle, hava tahminlerinin telgrafla merkezlere iletilmesi için kuruldu. Pera'da 74 metre yükseklikteki bir tepede çalışmaya başlayan kurumun ilk müdürü, Osmanlı telgraf şebekesini yenileyen Aristide Coumbary'ydi. Enstitünün tarihçesine göre 1868 gözlem defterlerinde Köstence'den Beyrut'a, Bağdat'tan Diyarbakır'a 19 istasyon yer alıyordu.

10 Temmuz 1894 İstanbul depremi, rasathanede sismograf bulunmadığı için aletle kaydedilemedi. Bunun üzerine İtalya'dan sismograflar alındı ve İtalyan sismolog G. Agamennone İstanbul'a çağrıldı. Rasathane 1909'daki 31 Mart Vakası sırasında, o yıllarda bulunduğu Maçka'da aletleriyle birlikte tahrip edildi.

Fatin Hoca ve İcadiye tepesi

Yeni rasathanenin müdürlüğüne 21 Haziran 1910'da, Türkiye'de astronomi ve jeofiziğin öncülerinden Fatin Hoca (Gökmen) atandı. Fatin Hoca, meteoroloji istasyonu olarak doğan kurumu bir astronomi ve jeofizik kurumuna dönüştürmek istiyordu; yer olarak da Boğaz'a bakan İcadiye tepesini seçti. Eğitim bakanlığının verdiği 500 altın lirayla tepedeki eski kule ve iki odalı bina düzenlendi, rasathane 1911 başında burada işe başladı. 1 Temmuz 1911'den itibaren meteorolojik ölçümler her gün saat 7, 14 ve 21'de düzenli olarak alınmaya başlandı. Kadro bir müdür, iki kâtip ve iki hizmetliden ibaretti. Rasathane, 1929'a kadar ülkede hava gözlemi ve tahmini yapan tek kuruluştu.

Cumhuriyet döneminde büyüme

1925'te çıkarılan 698 sayılı kanunla Hicri-Kameri ay başlarını belirleme görevi Kandilli'ye verildi. 1918'de Carl Zeiss'a ısmarlanan ekvatoryal dürbün ancak 1925'te gelebildi; binası 1935'te hizmete açıldı. 1934'te sismograflarla düzenli deprem kayıtları başladı. Kurum 1936'da ilk kez “Kandilli Rasathanesi” adını aldı. Aynı yıl 19 Haziran'da Uludağ'da gözlenen tam Güneş tutulması, rasathanenin ilk Güneş fiziği çalışması oldu. 1947'de Güneş lekesi gözlemleri başladı. 1964-1980 arasında 15 metrelik “Fatin Hoca Güneş kulesi” dahil yeni binalar yapıldı. Kurum 17 Haziran 1982'de Boğaziçi Üniversitesi bünyesine katıldı.

Verileri göster

1868	Rasathane-i Amire kuruldu
1909	31 Mart Vakası'nda tahrip
1911	Kandilli'de düzenli ölçüm
1925	Hicri takvim görevi
1934	Düzenli deprem kayıtları
1947	Güneş lekesi gözlemleri
1982	Boğaziçi'ne bağlandı
2017	Tsunami merkezi akreditasyonu

Bugün ne iş yapar?

• Deprem ve tsunami izleme: Bölgesel Deprem-Tsunami İzleme ve Değerlendirme Merkezi, beşi Kıbrıs'ta olmak üzere 239 sabit istasyondan gelen sinyallerle bir depremin yerini ve büyüklüğünü kısa sürede belirleyip ilgili kurumlara bildiriyor. Merkez, Karadeniz, Ege ve Doğu Akdeniz için UNESCO çatısı altında akredite edilmiş 7/24 tsunami hizmet sağlayıcısı; sertifikası 27 Haziran 2017'de verildi.
• Nükleer deneme izleme: Belbaşı Nükleer Denemeleri İzleme Merkezi, nükleer denemelerin yarattığı sismik dalgaları kaydedip Viyana'daki Nükleer Denemelerin Kapsamlı Yasaklanması Anlaşması Örgütü'ne aktarıyor.
• Astronomi: Astronomi Laboratuvarı 1947'den beri gökyüzünün açık olduğu her gün Güneş'in görünen yüzeyini, yani ışıkküreyi gözlüyor ve verileri uluslararası merkezlerle paylaşıyor; Güneş etkinliği ölçütlerinden “Flare Indeks”i hesaplıyor. Hicri-Kameri takvimi Diyanet İşleri Başkanlığı ile birlikte hazırlıyor, mahkemelerden gelen adli astronomi sorularını yanıtlıyor.
• Jeomanyetizma: 1947'den beri çalışan laboratuvar, 1997'den bu yana verilerini uluslararası INTERMAGNET ağına gönderiyor.
• Meteoroloji: Laboratuvar İstanbul ve diğer iller için beş günlük hava tahminleri hazırlıyor.
• Eğitim: Deprem Mühendisliği, Jeodezi ve Jeofizik anabilim dallarında yüksek lisans ve doktora eğitimi veriliyor; Afete Hazırlık Eğitim Birimi okullara deprem bilinci eğitimleri düzenliyor.

1930-1934'te yapılan tarihi sismoloji binası bugün Bilim Tarihi Koleksiyonu olarak kullanılıyor; Osmanlı döneminin rasat aletleri ve ilk sismograflar burada sergileniyor. Rasathane, okulların açık olduğu aylarda çarşamba ve perşembe günleri ağırlıklı olarak okul gruplarını kabul ediyor. Türkiye'deki diğer gözlemevlerinin ziyaret olanakları için gözlemevleri halka açık mı? yazımıza, bu kurumların genel tarihi için gözlemevi sayfamıza bakabilirsiniz.