Uzaya giden ilk canlı hangisiydi?

Uzaya giden ilk canlılar meyve sinekleriydi: ABD, 20 Şubat 1947'de New Mexico'daki White Sands'ten fırlattığı bir V-2 roketiyle sinekleri 109 kilometre yüksekliğe gönderdi ve onları canlı olarak geri aldı. Dünya'nın çevresinde yörüngeye çıkan ilk canlı ise on yıl sonra, 3 Kasım 1957'de Sovyetler Birliği'nin Sputnik 2 aracıyla uçan köpek Laika oldu.

Meyve sinekleri yukarıda ne arıyordu?

1940'ların sonunda ABD, yüksek irtifa araştırmalarında V-2 roketlerini kullanıyordu. 1947'deki deneyin amacı, atmosferin üst katmanlarındaki ışınımın (radyasyonun) canlılara etkisini anlamaktı. Roket 3 dakika 10 saniyede 109 kilometreye çıktı; ardından sinekleri taşıyan "Blossom" kapsülü roketten ayrıldı ve paraşütünü açarak yere indi. Bu yükseklik, uzayın sınırı sayılan 100 kilometrenin biraz üzerindedir; sınırın neden orada çizildiğini uzay 100 kilometrede başlar yazımızda anlattık. Sineklerin yolculuğu, yörüngeye girmeden yükselip geri düşen bir alt yörünge uçuşuydu.

Maymunlar ve köpekler: uzaydaki ilk memeliler

Sıradaki adım memelilerdi. Albert I adlı rhesus maymunu 11 Haziran 1948'de bir V-2 ile fırlatıldı, ama roket yalnızca 48-63 kilometreye çıkabildi; yani Albert I uzaya ulaşamadı. 14 Haziran 1949'da Albert II yaklaşık 134 kilometreye yükselerek uzaya çıkan ilk maymun, ilk primat ve ilk memeli oldu. Ancak dönüşte paraşütü açılmadı ve yere çarptığında öldü. Sovyetler Birliği ise deneylerinde köpekleri seçti: 1951'de Dezik ve Tsygan adlı iki köpek bir R-1 roketiyle, yörüngeye girmeden uzaya çıktı. İkisi de sağ olarak kurtarıldı; bir uzay uçuşundan canlı geri alınan ilk gelişmiş hayvanlar onlardı.

Laika: yörüngedeki ilk canlı, dönüşü olmayan yolculuk

3 Kasım 1957'de fırlatılan Sputnik 2, yörüngeye oturtulan ikinci yapay araçtı. İçinde Moskova sokaklarından bulunmuş, yaklaşık üç yaşında ve 5 kilo ağırlığında melez bir köpek vardı: Laika. Araç yörüngeye çıkan ilk canlıyı taşıyordu, ama onu geri getirecek bir sistemi yoktu; yörüngeden dönüş teknolojisi henüz geliştirilmemişti ve Laika'nın uçuşta öleceği baştan biliniyordu. Ölümün gerçek nedeni uzun süre gizli tutuldu. Ancak Ekim 2002'de, görevde çalışmış bilim insanı Dimitri Malaşenkov, Laika'nın uçuşun 5-7. saatlerinde aşırı ısınmadan öldüğünü açıkladı: o kısa hazırlık süresinde güvenilir bir sıcaklık denetim sistemi kurmak neredeyse imkânsız olmuştu. Sputnik 2 ise Dünya'nın çevresinde 2.570 tur attıktan sonra 14 Nisan 1958'de atmosfere girerken parçalandı.

Belka ve Strelka'dan Ham'e: sağ dönen yolcular

Yörüngeye çıkıp sağ dönen ilk canlılar Belka ve Strelka adlı köpeklerdi. 19 Ağustos 1960'ta fırlatılan Sputnik 5, onlarla birlikte 40 fare, 2 sıçan, meyve sinekleri ve bitkiler de taşıdı. NASA'nın tarih kayıtlarına göre Strelka dönüşten bir süre sonra altı yavru doğurdu.

ABD'nin Merkür programında ise 31 Ocak 1961'de şempanze Ham, bir Mercury-Redstone roketiyle alt yörünge uçuşu yaptı ve uzaya çıkan ilk şempanze oldu. Üç yaşındaki Ham yaklaşık 6,6 dakika ağırlıksız kaldı, uçuş sırasında kol çekme görevlerini yerine getirdi ve Atlantik Okyanusu'ndan sağ olarak kurtarıldı. Bundan yaklaşık iki buçuk ay sonra, 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin Vostok 1 ile Dünya'nın çevresinde tam bir tur atan ilk insan oldu. Aynı yılın 29 Kasım'ında şempanze Enos iki tur atarak Dünya yörüngesine çıkan ilk ve tek şempanze oldu.

Verileri göster

1947	Meyve sinekleri (V-2, 109 km)
1949	Albert II, uzaydaki ilk memeli
1951	Dezik ve Tsygan sağ döndü
1957	Laika: yörüngedeki ilk canlı
1960	Belka ve Strelka sağ döndü
1961	Ham, uzaydaki ilk şempanze
1963	Kedi Félicette (Fransa)
1968	Kaplumbağalar Ay'ı dolandı

Neden hayvan gönderildi, bedeli neydi?

NASA'nın tarih sayfasına göre ABD'li ve Sovyet bilim insanları, bir canlıyı uzaya fırlatıp zarar görmeden geri getirebileceklerini sınamak için başta maymun, şempanze ve köpek olmak üzere hayvanlardan yararlandı. Asıl soru, insanın fırlatmaya ve uzun süren ağırlıksızlığa dayanıp dayanamayacağıydı; ilk insanlı uçuşlardan önce bunun yanıtını kimse bilmiyordu.

Öte yandan bedel ağırdı. Albert II gibi bazı hayvanlar arızalarda öldü, Laika ise dönüşü olmayan bir yolculuğa gönderildi. Laika'nın uçuşu dünya çapında tartışma yarattı; İngiltere'deki hayvan hakları kuruluşları protesto çağrısı yaptı. Görevin sorumlu bilim insanlarından Oleg Gazenko da 1998'de, bu görevden köpeğin ölümünü haklı çıkaracak kadar şey öğrenemediklerini söyleyerek pişmanlığını dile getirdi. 11 Nisan 2008'de Moskova'da, uçuşunu hazırlayan askerî araştırma tesisinin yakınında, Laika'yı bir roketin üzerinde gösteren bir anıt açıldı.

Hayvan uçuşları Laika ile bitmedi. Bugüne kadar yedi ülkenin uzay programı uzaya hayvan gönderdi: ABD, Sovyetler Birliği, Fransa, Arjantin, Çin, Japonya ve İran. Fransa 18 Ekim 1963'te kedi Félicette'i bir sonda roketiyle uçurdu ve 15 dakikalık uçuşun ardından sağ olarak kurtardı. 14 Eylül 1968'de fırlatılan Sovyet Zond 5 aracındaki iki kaplumbağa ise derin uzaya çıkan ve Ay'ın çevresini dolanan ilk hayvanlar oldu. Uzayın canlı vücuduna neler yaptığını Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir? maddemizde bulabilirsiniz.