Işık kirliliği rakamlarla

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, ışık kirliliğinin dünyada ve Türkiye'de insanların gece gökyüzünü ne ölçüde kaybettiğini rakamlarla özetliyor.

Dünya genelinde nüfusun %80'den fazlası kirli bir gökyüzü altında yaşıyor ve insanlığın üçte birinden fazlası Samanyolu'nu göremiyor. Türkiye'nin tablosu ise daha ağır:

• Nüfusun %97,8'i kirli gökyüzü altında; bu oran dünya ortalamasının belirgin biçimde üstünde.
• Nüfusun %49,9'u, yani neredeyse yarısı Samanyolu'nu göremiyor. Dünyada bu oran üçte birin biraz üzerindeyken Türkiye'de yarıya yaklaşıyor.
• Buna karşın Samanyolu'nun görünmediği alan, ülke topraklarının yalnız %2,2'si.

Son iki satır birlikte okunduğunda önemli bir sonuç çıkıyor: Samanyolu'nu göremeyen yaklaşık yarım nüfus, toprakların çok küçük bir kesiminde yoğunlaşmış durumda. Yani sorun ülkenin tamamında değil, insanların toplandığı bölgelerde; ülkenin büyük bölümünde gökyüzü hâlâ Samanyolu'nu gösterecek kadar karanlık.

Rakamlar, Science Advances dergisinde yayımlanan Falchi ve ekibinin çalışmasına dayanıyor. Karanlık bir gözlem yeri bulmanın yollarını ışık kirliliği yazımızda anlattık.

Bu rakamlar nasıl ölçüldü?

İnfografikteki değerler, Fabio Falchi ve ekibinin 2016'da Science Advances dergisinde yayımladığı Yeni Dünya Yapay Gece Gökyüzü Parlaklığı Atlası'ndan geliyor. Atlas, yapay ışığın gece gökyüzünü doğal hâline göre ne kadar aydınlattığını hesaplıyor ve sonuçları ülke ülke tablolaştırıyor. Bir yerin "kirli" sayılması için eşik açık: yapay ışık gökyüzünü doğal hâlinden yüzde 8'den fazla parlatıyorsa orada ışık kirliliği var demektir. Türkiye nüfusunun yüzde 97,8'i bu eşiği aşan yerlerde yaşıyor.

Dünya ölçeğinde tablo bölgeden bölgeye değişiyor. ABD ve Avrupa nüfusunun yüzde 99'undan fazlası ışık kirliliği olan gökyüzü altında; Samanyolu'nu göremeyenlerin oranı Avrupalılarda yüzde 60, Kuzey Amerikalılarda yaklaşık yüzde 80. Türkiye'nin yüzde 49,9'luk değeri bu ikisinden düşük ama dünya genelindeki üçte birin üzerinde.

Sorun yalnızca gökbilimcileri ilgilendirmiyor. Araştırmalar ışık kirliliğini uyku ve biyolojik saat bozukluklarıyla ilişkilendiriyor; kuş göçleri, ateşböcekleri ve denize ulaşmaya çalışan deniz kaplumbağası yavruları da etkileniyor.

Sık sorulanlar

Karanlık gökyüzü için ne kadar uzaklaşmak gerekir?

NASA kent sınırlarından en az 30-50 kilometre uzaklaşmayı öneriyor; gök parlaması nüfus merkezinden uzaklaştıkça azalır.

Gökyüzünün karanlığı nasıl derecelendirilir?

John E. Bortle'ın ölçeği gökyüzünü 1'den (en karanlık) 9'a (kent merkezi) kadar dokuz sınıfa ayırır. Samanyolu 5. sınıfta ufka yakın kaybolmaya başlar, 7. sınıfta neredeyse tamamen silinir.

Işık kirliliği nasıl azaltılır?

Atlası hazırlayan ekip ışığı yalnız aşağıya yönlendiren tam kalkanlı armatürleri, mavi ışığı az lambaları ve gereksiz aydınlatmanın kısılmasını öneriyor.