Dünya ne zaman ve nasıl oluştu?

Dünya yaklaşık 4,54 milyar yıl önce (yüzde birlik belirsizlikle) oluştu. Genç Güneş'in çevresinde dönen gaz ve toz diskinde önce toz taneleri, sonra kayalar ve kilometrelerce büyüklükteki cisimler çarpışıp birleşti; kütleçekimi bu malzemeyi bir araya toplayarak Güneş'e üçüncü uzaklıktaki gezegeni oluşturdu. NASA'nın anlatımıyla Güneş Sistemi bugünkü düzenine yaklaşık 4,5 milyar yıl önce yerleştiğinde Dünya da biçimlenmişti. Bu büyüme süreci büyük ölçüde 10-20 milyon yılda tamamlandı.

Dünya nasıl oluştu?

Her şey, Güneş'i doğuran gaz ve toz bulutunun artığı olan dönen bir diskle başladı. Diskin içindeki toz taneleri birbirine yapışarak çakıl taşı, sonra kaya boyutuna ulaştı. Bu kayaların çarpışmasıyla gezegenciğe (gezegenimsi cisim) dönüşen parçalar büyüdükçe çekimleri arttı ve çevrelerindeki malzemeyi daha hızlı toplamaya başladı. Bu süreç yığışma (akresyon) olarak adlandırılır. Güneş Sistemi'nin genel oluşum öyküsünü Güneş Sistemi nasıl oluştu? maddemizde, kuramın kendisini Bulutsu hipotezi sayfamızda anlattık. Son yıllardaki bazı çalışmalar Dünya'nın çok daha hızlı, yaklaşık üç milyon yılda oluşmuş olabileceğini öne sürüyor; bu konu hâlâ tartışılıyor.

Dünya'nın katmanları nasıl ortaya çıktı?

Genç Dünya, çarpışmaların ve radyoaktif elementlerin ürettiği ısıyla büyük ölçüde erimiş hâldeydi. Bu sırada ağır demir ve nikel merkeze doğru çöktü, hafif kayalar yukarıda kaldı. Gezegenin oluşmaya başlamasından yalnızca yaklaşık 10 milyon yıl sonra gerçekleştiği düşünülen bu ayrışma, bugünkü katmanlı yapıyı, yani metal bir çekirdeği ve onu saran mantoyu doğurdu. Katmanların bugünkü hâlini Dünya'nın iç yapısı maddemizde bulabilirsiniz.

Ay da bu süreçte mi oluştu?

Yaygın kabul gören görüşe göre evet. Güneş Sistemi'nin doğuşundan en az 30 milyon yıl sonra, Mars büyüklüğünde bir cisim (genellikle Theia adıyla anılır) genç Dünya'ya yandan çarptı. Saçılan malzemenin Dünya'nın çevresinde toplanmasıyla Ay ortaya çıktı. Ayrıntısı Ay nasıl oluştu? maddemizde.

Dünya'nın yaşı nasıl hesaplandı?

Dünya'nın ilk kayaları levha hareketleri, aşınma ve erime yüzünden büyük ölçüde yok oldu. Bu yüzden yaş, Dünya ile aynı malzemeden doğan göktaşları üzerinden hesaplanır. Radyoaktif uranyum zamanla sabit bir hızla kurşuna dönüşür; bir kayadaki uranyum ve kurşun izotoplarının oranı, o kayanın ne zaman katılaştığını gösteren bir saat gibi okunur. ABD'li jeokimyacı Clair Patterson 1956'da Canyon Diablo göktaşını bu yöntemle inceleyerek 4,55 ± 0,07 milyar yıllık bir yaş buldu; bugün kabul edilen değer 4,54 ± 0,05 milyar yıl. Karşılaştırma için, 1862'de Lord Kelvin Dünya'nın soğuma hızından yola çıkarak 20 ile 400 milyon yıl arası bir yaş önermişti; radyoaktivitenin keşfi bu tahminin çok düşük olduğunu gösterdi.

Dünya'nın kendisinden kalan en eski malzeme ise Batı Avustralya'daki Jack Hills'te bulunan zirkon kristalleri: en az 4,404 milyar yaşındalar. Güneş Sistemi'nde oluşmuş bilinen en eski katı madde olan, bazı göktaşlarındaki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar ise 4,5673 milyar yıl öncesine tarihleniyor; bu da Güneş Sistemi'nin başlangıç saatini veriyor.

Verileri göster

4,567	İlk katı maddeler
4,54	Dünya'nın oluşumu
4,5	Theia çarpışması, Ay
4,4	En eski zirkon, su izleri
4,1-3,8	Geç Ağır Bombardıman
3,5	Tartışmasız ilk yaşam izleri

Okyanuslar ve hava nereden geldi?

Jack Hills zirkonlarından bazıları, 4,4 milyar yıl önce sıvı suyla temas ettiklerine dair izler taşıyor; yani Dünya oldukça erken bir dönemde okyanuslara sahip olmuş olabilir. İkinci atmosfer, volkanlardan çıkan su buharı, karbondioksit ve azot gibi gazlarla oluştu. Yaklaşık 4,1 ile 3,8 milyar yıl öncesi arasında iç Güneş Sistemi'nin yoğun bir göktaşı yağmuruna tutulduğu düşünülüyor. Yaşamın tartışmasız en eski izleri ise en az 3,5 milyar yıllık; serbest oksijen atmosferde ancak çok daha sonra birikmeye başladı.

Kısaca

• Dünya yaklaşık 4,54 milyar yıl önce, genç Güneş'in çevresindeki gaz ve toz diskinde oluştu.
• Toz ve kayaların çarpışıp birleşmesi büyük ölçüde 10-20 milyon yılda tamamlandı.
• Ağır demir merkeze çöktü, çekirdek ve manto ayrıştı; Ay ise Theia çarpışmasıyla doğdu.
• Yaş, göktaşlarındaki uranyum-kurşun saatiyle ölçüldü; ilk güvenilir sonucu Clair Patterson 1956'da buldu.
• Dünya'dan kalan en eski malzeme 4,4 milyar yıllık Jack Hills zirkonları.