Türkiye'ye göktaşı düştü mü? Sarıçiçek göktaşı nedir?

Evet. Türkiye'de düşüşü görülüp parçaları toplanan göktaşlarından biri, 2 Eylül 2015'te Bingöl'ün Sarıçiçek köyü çevresine yağan taşlardır. Bu taşlar, asteroit kuşağındaki dev asteroit Vesta'nın yüzeyinden geldiği düşünülen nadir bir göktaşı türü olan howardit çıktı. Araştırmacılar toplam 343 parçayı belgeledi; 80 bilim insanının imzasını taşıyan kapsamlı bir çalışma 2019'da Meteoritics & Planetary Science dergisinde yayımlandı.

Gökyüzünde parçalanan bir taş

Uzaydan gelen bir kaya parçası atmosfere girip parladığında meteor, yere ulaşan kısmı ise göktaşı (meteorit) adını alır; farkı göktaşı ve meteor sayfamızda anlattık. Sarıçiçek düşüşü video kayıtlarına da girdi. Kayıtları inceleyen ekibe göre cisim atmosfere kuzeybatı yönünden, saniyede yaklaşık 17,3 kilometre hızla girdi ve sırasıyla 37, 33, 31 ve 27 kilometre yükseklikte parçalandı. Parçalar yere bir taş sağanağı halinde düştü.

Video kayıtlarının asıl değeri, göktaşının atmosfere girmeden önceki yörüngesinin hesaplanabilmesiydi. Makalenin yazarlarına göre Sarıçiçek, “belgelenmiş ilk howardit düşüşü” ve bu yörünge, HED göktaşlarıyla asteroit kuşağının iç bölgesi arasında kurulan ilk dinamik bağ.

Howardit ne demek?

Göktaşları bileşimlerine göre sınıflandırılır. Howardit, ökrit ve diyojenit adlı üç akraba tür, baş harflerinden ötürü HED grubu diye anılır ve hepsinin Vesta'dan geldiği düşünülür. Howardit, bir asteroidin yüzeyini örten kırıntı ve toz tabakasının, yani regolitin sıkışıp taşlaşmasıyla oluşmuş bir breştir; içinde ökrit ve diyojenit parçaları bir arada bulunur. Adını göktaşı biliminin öncülerinden Edward Howard'dan alan bu türün bilinen yaklaşık 200 farklı örneği var.

Sarıçiçek taşlarının incelenmesi ilginç ayrıntılar da ortaya çıkardı: Regolitin içinde az miktarda karbonlu kondrit malzemesi, yani başka bir tür göktaşından gelmiş parçalar var. Ayrıca toprakta birkaç gün kalan taşlara organik maddelerin bulaştığı görüldü. Bu, bilim için göktaşlarının olabildiğince çabuk toplanmasının neden önemli olduğunu gösteriyor.

Vesta'dan Bingöl'e

Vesta, Mars ile Jüpiter arasındaki asteroit kuşağının kütlece ikinci büyük cismi; NASA'ya göre tek başına tüm asteroitlerin toplam kütlesinin yaklaşık yüzde 9'unu oluşturuyor. NASA'nın Dawn aracı 16 Temmuz 2011 ile 5 Eylül 2012 arasında Vesta'nın yörüngesinde kaldı.

Sarıçiçek'in tayfı, Vesta'yı da içine alan ve Vesta ailesi denen asteroit grubunun (V sınıfı asteroitler) tayfına benziyor. Taşın içinde biriken izotoplar, kozmik ışınlara ne kadar süre maruz kaldığını anlatan bir saat gibi çalışıyor. Bu ölçümlere göre malzeme önce 12-14 milyon yıl kadar ana asteroidin yüzeye yakın regolitinde kaldı; ardından yaklaşık 22 ± 2 milyon yıl önceki bir çarpma, yaklaşık 1 metrelik cismi uzaya fırlattı. Ekip, Vesta'daki 16,7 kilometre çaplı Antonia kraterini aday kaynak olarak öne çıkardı: Kraterin çevresindeki fırlatılmış malzemedeki krater sayımları, onun da yaklaşık 22 milyon yıl önce oluştuğunu gösteriyor.

Verileri göster

Belgelenen parça sayısı	343
Atmosfere giriş hızı	17,3 km/s
İlk parçalanma yüksekliği	37 km
Vesta'dan kopuş	~22 milyon yıl önce
Aday kaynak Antonia kraterinin çapı	16,7 km
Kristalleşme yaşı	~4,55 milyar yıl

Taşın içindeki saatler

Sarıçiçek, Güneş Sistemi'nin en eski dönemlerinden de haber veriyor. Taşın içindeki bazaltik parçalarda bulunan zirkon ve baddeleyit kristalleri 4.550,4 ± 2,5 ve 4.553 ± 8,8 milyon yıllık kristalleşme yaşları verdi. Daha genç yaşlar ise kayacın sonradan ısınmasına ve çarpmalarla “sıfırlanmasına” işaret ediyor: Apatit mineralinde 4.525 ± 17 milyon yıl, potasyum-argon yönteminde yaklaşık 3,9 milyar yıl, helyum yöntemlerinde 1,8 ve 2,6 milyar yıl ölçüldü.

Türk ve uluslararası bir ekip

2019 makalesinin ilk yazarı Ozan Unsalan, ikinci yazarı Peter Jenniskens; yazar listesinde Türk ve yabancı toplam 80 araştırmacı yer alıyor. Çalışmalar bununla da bitmedi: 2019'da Hyperfine Interactions dergisinde taşın demir içeren silikat minerallerini sıradan kondritlerle karşılaştıran bir çalışma, 2021'de yine Meteoritics & Planetary Science'ta göktaşının ısıl özelliklerini inceleyen bir makale yayımlandı. Bu son çalışmaya göre taşın su içeriği yüzde 0,34; yazarlar sonuçların Vesta'nın ısıl geçmişine ışık tuttuğunu belirtiyor. Göktaşlarının genel sınıflandırması için meteorlar ve göktaşları sayfamıza bakabilirsiniz.