Evrenin ortalama rengi: önce turkuaz sanılan "kozmik latte"

Evrenin rengi nedir? Daha açık bir deyişle, gökyüzündeki bütün ışık tek bir noktada toplansa ortaya hangi renk çıkardı? Esprili gibi görünen bu soru, aslında ciddi bir bilimsel çalışmanın yan ürünü. NASA'nın 28 Eylül'de Günün Astronomi Fotoğrafı olarak seçtiği "görüntü" bir fotoğraf değil, düz bir renk karesi: açık, sütlü bir bej. Gökbilimciler bu renge "kozmik latte" adını veriyor.

Bir yan ürün olarak renk

Yanıtı bulan, ABD'deki Johns Hopkins Üniversitesi'nden gökbilimciler Karl Glazebrook ve Ivan Baldry oldu. Asıl amaçları, yakın evrendeki gökadalarda hangi tür yıldızların yaygın olduğunu ve yıldız oluşumunun zaman içinde nasıl değiştiğini anlamaktı. Bunun için 2dF Gökada Kırmızıya Kayma Taraması'nın verilerini kullandılar. Avustralya'daki Anglo-Avustralya Teleskobu ile yürütülen bu tarama, 200 binden fazla gökadanın tayfını, yani ışığının dalga boylarına göre dağılımını ölçmüştü; bu, o güne kadar incelenen en büyük gökada örneklemlerinden biriydi.

Araştırmacılar bu gökadaların ışığını hesaplamayla bir araya getirerek bir "kozmik tayf" oluşturdu. Bu bileşke tayfta elektromanyetik tayfın her bölgesinden bir miktar ışık bulunuyor. Ancak insan gözü bu karışımı tek bir renk olarak algılıyor. Glazebrook ve Baldry, tayfı insan gözünün renk algısına çevirerek bu ortalama rengi hesapladı.

Turkuazdan bej'e

Sonuç ilk açıklandığında, 2002 yılının başında, evrenin ortalama rengi soluk bir turkuaz olarak duyuruldu ve haber dünya basınında geniş yer buldu. Ancak birkaç hafta sonra, mart ayında, araştırmacılar hesaplamada kullandıkları yazılımda bir hata buldu. Hata, rengin insan gözüyle nasıl algılanacağını belirleyen beyaz noktanın yanlış seçilmesiyle ilgiliydi. Düzeltme yapıldığında renk turkuazdan açık, sütlü bir kahverengimsi beje döndü.

Bu rengin bilgisayar dilindeki karşılığı #FFF8E7. Ancak sonucun "koşullu" olduğunu vurgulamak gerekiyor: algılanan renk, gözün hangi ışığı beyaz kabul ettiğine bağlı. Bu yüzden kozmik latte, evrenin nesnel bir rengi değil, insan gözünün bu bileşke ışığı belirli koşullar altında nasıl algılayacağının bir ifadesi.

İsim yarışması

Araştırmacılar rengin daha iyi bir ad bulması için bir yarışma düzenledi. Önerilenler arasında gökyüzü ile fildişini birleştiren "skyvory" ve evren ile bej'i harmanlayan "univeige" gibi adaylar vardı. Oylamada en çok oyu "Cappuccino Cosmico" aldı; ancak araştırmacılar sonunda "cosmic latte", yani kozmik latte adını seçti. İtalyanca "süt" anlamına gelen latte, Samanyolu'nun İtalyanca adı "Via Lattea"yı da çağrıştırıyor. Galileo'nun dilinde "Süt Yolu" anlamına gelen bu ad, kahve dünyasındaki sütlü kahveyle birleşince akılda kalıcı bir isim ortaya çıkardı.

Evren kızarıyor

Çalışmanın asıl bilimsel değeri, rengin zaman içinde nasıl değiştiğini göstermesi. Araştırmacılar evrenin bileşke renginin son 10 milyar yılda belirgin biçimde daha az mavi hale geldiğini buldu. Bunun nedeni, gökadalardaki yıldız nüfusunun yaşlanması.

Büyük kütleli, sıcak ve mavi yıldızlar çok parlak yanar ama ömürleri kısadır; birkaç milyon yıl içinde yakıtlarını tüketirler. Güneş gibi ya da ondan küçük, daha soğuk ve kırmızımsı yıldızlar ise milyarlarca yıl yaşar. Evrenin erken dönemlerinde yıldız oluşumu çok daha yoğundu ve mavi yıldızlar ışığa daha büyük katkı yapıyordu. Yıldız oluşum hızı azaldıkça mavi yıldızlar azaldı, uzun ömürlü kırmızı yıldızların payı arttı. Sonuç olarak evrenin ortalama rengi de zamanla kırmızıya doğru kaydı.

Geçmişe bakan bir renk

Burada bir incelik daha var. Uzak gökadalardan gelen ışık bize milyonlarca, hatta milyarlarca yıllık bir yolculuğun sonunda ulaşıyor. Yani 2dF taramasındaki gökadaları bugünkü halleriyle değil, ışıklarının yola çıktığı andaki halleriyle görüyoruz. Kozmik latte bu yüzden tek bir anın değil, farklı çağlardan gelen ışığın karışımı.

Neden önemli?

Kozmik latte, gökbilimin en sevimli bilgi kırıntılarından biri olsa da arkasında ciddi bir soru yatıyor: Evren yıldızlarını ne hızda üretiyor ve bu üretim zaman içinde nasıl değişti? Bileşke tayf bu sorunun yanıtını taşıyan bir parmak izi. Turkuaz-bej hikâyesi ise bilimin kendini nasıl düzelttiğine dair güzel bir örnek: Araştırmacılar hatalarını fark ettiklerinde sonucu açıkça düzeltip yeni değeri paylaştı.

Kısaca

• Evrenin ortalama rengi, 200 binden fazla gökadanın ışığı ortalanarak hesaplandı.
• İlk sonuç 2002'de turkuaz olarak açıklandı; bir yazılım hatası düzeltilince bej çıktı.
• Rengin kodu #FFF8E7; isim yarışmasının ardından "kozmik latte" adı seçildi.
• Renk son 10 milyar yılda kırmızıya kaydı; kırmızı yıldızlar yaygınlaşıyor.