21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

WASP-39 b nedir? Webb'in karbondioksit yakaladığı sıcak gaz devi

WASP-39 b, 700 ışık yılı uzaktaki Satürn kütleli şişkin bir gaz devi; Webb burada bir ötegezegen atmosferinde ilk net karbondioksiti ve fotokimya izini yakaladı.

Türü
Ötegezegen
Bulunduğu yer
Başak (Virgo) takımyıldızı yönünde, yaklaşık 700 ışık yılı uzakta
Çap
Jüpiter'in yaklaşık 1,3 katı
Keşif
2011, WASP projesi (geçiş yöntemi)

WASP-39 b nedir? WASP-39 b, Başak (Virgo) takımyıldızı yönünde, Dünya'dan yaklaşık 700 ışık yılı uzaktaki bir yıldızın çevresinde dönen, kütlesi Satürn'e yakın ama Jüpiter'den daha şişkin bir sıcak gaz devidir. 2011'de WASP projesiyle bulunan gezegen, James Webb Uzay Teleskobu'nun (JWST) 2022'de bir ötegezegen atmosferinde karbondioksiti net biçimde yakaladığı ve ilk kez kükürt dioksit kaynaklı fotokimyayı gösterdiği hedef olarak tanınır. Bu yüzden ötegezegen atmosferi biliminin "deneme tahtası" sayılır.

WASP-39 b ve ana yıldızı (sanatçı çizimi). Gezegen yıldızına Merkür'ün Güneş'e uzaklığının sekizde biri kadar yakındır.
NASA, ESA ve G. Bacon (STScI)

Genel bakış

WASP-39 b bir ötegezegendir: Güneş dışındaki bir yıldızın çevresinde dolanır. Türü "sıcak Jüpiter" ya da "sıcak Satürn" diye de anılan, yıldızına çok yakın dönen gaz devleridir; bu gezegenin kütlesi Jüpiter'in yaklaşık 0,28 katıdır (yaklaşık 0,94 Satürn kütlesi), çapı ise Jüpiter'in yaklaşık 1,3 katıdır. Yani "Satürn kütleli ama Jüpiter'den büyük" bir gezegendir ve ortalama yoğunluğu çok düşüktür. NASA bu gezegeni şişkin, kabarık bir atmosfere sahip sıcak gaz devi olarak tanımlar.

Gezegenin adı WASP-39 b'dir; "WASP", gezegeni bulan Wide Angle Search for Planets (Geniş Açılı Gezegen Arama) projesinin kısaltmasıdır. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) 2019'daki 100. yıl kampanyasında (NameExoWorlds) bu sistemin adlandırılması Aruba'ya düştü; yıldız Malmok, gezegen ise Aruba'daki Arikok Ulusal Parkı'nda bulunan bir plajdan esinlenerek Bocaprins adını aldı. Bilimsel yazında ise hâlâ çoğunlukla WASP-39 b kullanılır.

Fiziksel özellikleri

WASP-39 b'nin temel sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Uzaklık~700 ışık yılı
Kütle0,28 Jüpiter
Çap1,3 Jüpiter
Yörünge dönemi~4 gün
Yıldızına uzaklık0,0486 AU
Sıcaklık~900 °C
  • Kütle: NASA'nın verdiği değere göre Jüpiter'in yaklaşık 0,28 katı.
  • Çap: Jüpiter'in yaklaşık 1,3 katı. Kütlesi az, hacmi büyük olduğu için yoğunluğu yaklaşık 0,17-0,20 g/cm³ gibi çok düşük bir aralıktadır (suyun yoğunluğu 1 g/cm³'tür).
  • Yörünge: Yıldızından yalnızca 0,0486 astronomik birim uzaklıkta döner; bu, Merkür'ün Güneş'e uzaklığının yaklaşık sekizde biridir. Bir turu 4 günden biraz uzun sürer (yaklaşık 4,055 gün).
  • Sıcaklık: Yaklaşık 900 °C. Yıldızına bu kadar yakın olduğu için gelgit kilitlidir; yani Ay'ın Dünya'ya yaptığı gibi hep aynı yüzünü yıldıza çevirir ve sürekli gündüz ile sürekli gece yüzü bulunur.

Ana yıldız WASP-39, Güneş'ten biraz küçük ve soğuk, geç tür bir G tipi anakol yıldızıdır: kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,93 katı, yarıçapı yaklaşık 0,895 katı, yüzey sıcaklığı yaklaşık 5.400 K, yaşı ise yaklaşık 9 milyar yıldır. Görünür parlaklığı yaklaşık 12,1 kadir olduğu için yıldız çıplak gözle görülmez; sistemi incelemek için teleskop gerekir. Yıldız türleri için bkz. yıldız türleri ve tayf sınıfları.

Nasıl bulundu: geçiş yöntemi

WASP-39 b, Şubat 2011'de WASP projesinin gözlemleriyle duyuruldu. Keşif makalesi onu, geç tür bir G yıldızının çevresindeki "çok şişkin, Satürn kütleli" bir gezegen olarak tanıttı. Gezegen geçiş yöntemiyle bulundu: Dünya'dan bakıldığında yıldızının önünden her turda geçer ve yıldızın ışığını çok az karartır. Bu düzenli sönmeler bir ışık eğrisinde görülür. Yöntemin genel mantığı ötegezegenler nasıl bulunur? sayfasında anlatılıyor.

Aynı geçiş, gezegenin atmosferini incelemek için de kullanılır. Gezegen yıldızın önünden geçerken yıldız ışığının küçük bir kısmı atmosferden süzülür; atmosferdeki her molekül, belirli dalga boylarında ışığı soğurur. Tayfölçümle bu soğurma çizgileri okunur ve hangi maddelerin bulunduğu anlaşılır. Buna iletim tayfı (transmisyon spektroskopisi) denir.

Hubble ve Spitzer dönemi

JWST'den önce de WASP-39 b dikkat çekmişti. 2015'te David Sing (Exeter Üniversitesi) liderliğindeki ekip, Hubble ve Spitzer verileriyle on sıcak Jüpiter'in atmosferini karşılaştırdı; WASP-39 b de bu örneklem içindeydi. Çalışma, bazı gezegenlerde su sinyalinin zayıf olmasının nedeninin suyun yokluğu değil, bulut ve pus olduğunu gösterdi. NASA'ya göre bu gözlemler WASP-39 b'de su buharı, sodyum ve potasyum izlerini de ortaya koymuştu.

1 Mart 2018'de İngiliz ve ABD'li gökbilimcilerin yayımladığı bir çalışma, gezegenin atmosferinde Satürn'ün atmosferindekinin yaklaşık üç katı kadar su bulunduğunu bildirdi. Ancak farklı aletlerden gelen tayflar arasında tutarsızlıklar vardı ve bu, 2021'e kadar atmosfer kimyasının dengede olmayabileceği yorumuna yol açıyordu. 2022'deki yüksek kaliteli JWST tayfları bu yorumu doğrulamadı.

Webb ile ilk karbondioksit

WASP-39 b, JWST'nin Erken Yayın Bilimi (Early Release Science) programının hedeflerinden biri oldu; program, verileri ve analiz araçlarını bütün ötegezegen topluluğuyla paylaşmak için tasarlanmıştı. James Webb Uzay Teleskobu, 10 Temmuz 2022'de NIRSpec (Yakın Kızılötesi Tayfçekeri) ile gezegenin geçişini gözledi. NASA, 25 Ağustos 2022'de sonucu duyurdu: tayfta 4,1-4,6 mikron arasında küçük bir tümsek vardı; bu, bir ötegezegen atmosferinde karbondioksitin (CO₂) ilk net tespitiydi. Nature'da yayımlanmak üzere kabul edilen makale, 4,3 mikrondaki CO₂ özelliğini 26 sigma anlamlılıkla bildiriyor ve atmosferin ağır element oranının Güneş'inkinin yaklaşık 10 katı olduğunu çıkarıyor.

JWST NIRSpec ile elde edilen WASP-39 b iletim tayfı: karbondioksit, 4,1-4,6 mikron arasındaki tümsek olarak görülüyor.
NASA, ESA, CSA ve L. Hustak (STScI). Bilim: JWST Transiting Exoplanet Community ERS Ekibi (CC BY 4.0)

Bunun önemi iki yönlüdür. Birincisi, CO₂ gezegenin nasıl oluştuğuna dair bir ipucu verir: ağır elementlerin bolluğu, gaz devinin ne kadar katı malzeme topladığıyla ilişkilidir. İkincisi, aynı yöntemin ileride daha küçük, kayalık gezegenlerin atmosferlerine de uygulanabileceğini gösterdi. Webb'in kızılötesi gözlemlerinin neden bu işe uygun olduğunu kızılötesi astronomi sayfasından öğrenebilirsiniz.

Dört aletle çıkan tam tablo ve kükürt dioksit

Aynı geçiş gözlemleri, dört farklı alet kipiyle ve birbirinden bağımsız çözümlemelerle ele alındı. Sonuçta atmosferde sodyum, potasyum, su buharı, karbondioksit, karbon monoksit ve kükürt dioksit (SO₂) saptandı; metan ve hidrojen sülfür için belirgin bir iz görülmedi. Bulutların da tek örtü hâlinde değil, parçalı olduğu anlaşıldı. Atmosferdeki karbon/oksijen oranının Güneş'inkinden düşük (güneş altı) olduğu da bildirilmiştir.

En çok konuşulan bulgu SO₂'ydi. Tayfta 4,05 mikronda görülen bu işaret, ötegezegenlerde ilk kez doğrudan fotokimyanın, yani yıldızın enerjik ışığıyla başlayan kimyasal tepkimelerin kanıtı olarak sunuldu. Tsai ve arkadaşlarının makalesine göre SO₂, yıldız ışığıyla parçalanan hidrojen sülfürden serbest kalan kükürt köklerinin ardışık oksitlenmesiyle oluşuyor. NASA bunu, Dünya'da ozon tabakasının oluşumuna benzetir. Dünya'daki ilgili süreç için Dünya'nın atmosferi sayfasına bakabilirsiniz.

Sabah ve akşam yakası farklı

2024'te yayımlanan JWST analizi, gezegenin gün batımı ile gün doğumu tarafındaki sınır bölgelerinin (terminatör) aynı olmadığını gösterdi. NASA'nın aktardığına göre akşam tarafı yaklaşık 800 °C, sabah tarafı yaklaşık 600 °C; aradaki fark kabaca 200 °C. Makalenin tahmini sıcaklık farkı 177 K (+65/−57 K) ve sabah sınırı daha bulutlu. NASA'ya göre bu asimetriyi, saatte binlerce mile ulaşabilen rüzgârlar açıklıyor. Benzer bir "tam yuvarlak olmayan atmosfer" bulgusu için WASP-17 b haberine da bakabilirsiniz.

Güneş Sistemi'ndeki gezegenlerle karşılaştırma

WASP-39 b'nin kütlesi Satürn'e yakın, ama çapı Jüpiter'den bile büyüktür. Güneş Sistemi'nde buna benzer bir gezegen yok: bizim gaz devlerimiz Güneş'ten çok uzakta ve soğuk, WASP-39 b ise yıldızına, Merkür'ün Güneş'e olduğundan çok daha yakın. Böyle bir gezegenin bulunması, Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde bulunan ilk ötegezegen 51 Pegasi b'den beri gezegen sistemlerinin ne kadar çeşitli olabildiğini gösteren örneklerden biridir.

Önemli tarihler

WASP-39 b'nin kısa tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
2011WASP projesi gezegeni duyurdu
2015Hubble ve Spitzer on sıcak Jüpiter'i…
2018Su bolluğu bildirildi
2022Webb karbondioksiti yakaladı
2024Sabah ve akşam yakası farkı yayımlandı

Kısaca

  • WASP-39 b, yaklaşık 700 ışık yılı uzaktaki, Satürn kütleli ama Jüpiter'den şişkin, yaklaşık 4 günde dönen sıcak bir gaz devidir.
  • 2011'de WASP projesiyle, geçiş yöntemiyle bulundu; IAU'nun 2019 kampanyasında Bocaprins adını aldı.
  • Webb, 2022'de burada ötegezegen atmosferinde ilk net karbondioksiti ve ilk fotokimyasal ürün olan kükürt dioksiti saptadı.
  • Atmosferde su, sodyum, potasyum ve karbon monoksit de var; bulutlar parçalı, sabah yakası akşam yakasından daha soğuk ve bulutlu.
  • Bulgular, aynı yöntemin ileride daha küçük gezegenlere uygulanabileceğini gösteriyor.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar