Burç takımyıldızlarındaki 12 harika gök cismi

Burç takımyıldızları, Güneş'in, Ay'ın ve gezegenlerin gökte izlediği yol olan ekliptik boyunca dizilir. Bu kuşak gökyüzünün en çok bakılan bölgelerinden biridir, ama çoğu kişi yalnızca adlarını bilir. Oysa her birinde, karanlık bir gecede çıplak gözle ya da sıradan bir dürbünle görülebilecek ilginç bir gök cismi saklıdır: yıldız kümeleri, bulutsular, çift yıldızlar ve Samanyolu'nun merkezi.

Aşağıdaki listede her takımyıldızdan bir cisim seçildi. Uzaklık ve parlaklık değerleri NASA'nın Hubble Messier kataloğundan ve yıldız kataloglarından alındı. Parlaklık, gökbilimin kadir ölçeğiyle verildi: sayı küçüldükçe cisim parlaklaşır, çıplak gözün karanlık bir yerde görebildiği sınır 6 kadir dolayındadır (görünür parlaklık). "Ne zaman" bilgisi, cismin Türkiye'den akşam saatlerinde rahatça görüldüğü dönemi gösterir. Ay'ın parlak olduğu geceleri (Ay takvimi) ve şehir ışıklarını (ışık kirliliği) olabildiğince uzak tutmak, sönük cisimlerde büyük fark yaratır.

1. Koç: Hamal

Koç, burçlar kuşağının sönük takımyıldızlarından biridir, ama en parlak yıldızı Hamal (Alfa Arietis) 2,0 kadirle şehirden bile görülebilir. Adı Arapçada "kuzu" anlamına gelen el-hamel'den gelir. Yaklaşık 66 ışık yılı uzaktaki Hamal, çekirdeğindeki hidrojeni tüketip kırmızı dev evresine geçmiş turuncu bir dev yıldızdır. 2011'de çevresinde Jüpiter'in yaklaşık 1,8 katı kütlede, 381 günde bir dolanan bir gezegen bulundu. Koç'un tarihsel önemi de büyüktür: MÖ 2000 ile MÖ 100 arasında ilkbahar ekinoksunda Güneş bu takımyıldızdaydı; gök koordinatlarının başlangıç noktasına bugün hâlâ "Koç noktası" denmesi bundandır. Ne zaman: sonbahar ve kış akşamları, Ülker'in batısında.

2. Boğa: Ülker (M45)

Çıplak gözle görülen en güzel yıldız kümesi Boğa'dadır. NASA'ya göre Ülker yaklaşık 445 ışık yılı uzaktadır, toplam parlaklığı 1,6 kadirdir ve görece karanlık bir yerden çıplak gözle kolayca seçilir. Kümede yerçekimiyle gevşekçe bağlı binden fazla yıldız bulunur, ama gözle görülen birkaç parlak üyedir. Ülker'i teleskopla ilk gözleyen Galileo'dur. Türk kültüründeki yeri ve adları Türklerde gökyüzü yazısında, fiziksel özellikleri Ülker yıldız kümesi maddesinde anlatılıyor. Boğa'nın kırmızımsı gözü Aldebaran, küçük bir teleskopla görülebilen Yengeç Bulutsusu (M1) de bu takımyıldızdadır. Ne zaman: sonbahar sonundan kışa; NASA en iyi ay olarak aralığı gösterir.

3. İkizler: M35

İkizler'deki tek Messier cismi olan M35, Castor yıldızıyla temsil edilen ikizin ayağının yakınındaki bir açık yıldız kümesidir. NASA'ya göre yaklaşık 2.800 ışık yılı uzaktadır, parlaklığı 5,3 kadirdir ve yaklaşık 400 yıldız barındırır. Yaşı 150 milyon yıl dolayında olan, yani gökbilim ölçeğinde genç bir kümedir. Çok karanlık gecelerde çıplak gözle bulanık bir leke olarak görülebilir; dürbünde bazı yıldızları ayrışan bir pus, teleskopta ise parlak yıldızlardan oluşan bir topluluk olarak görünür. 1745'te İsviçreli gökbilimci Philippe Loys de Chéseaux tarafından keşfedildi. Ne zaman: kış akşamları.

4. Yengeç: Arı Kovanı Kümesi (M44)

Burç takımyıldızlarının en sönüğü olan Yengeç'in ortasında, çıplak gözle görülebilen bir ışık lekesi vardır: Arı Kovanı Kümesi, Latince adıyla Praesepe ("yemlik"). NASA'ya göre yaklaşık 600 ışık yılı uzaktaki küme bize en yakın açık kümelerden biridir, parlaklığı 3,7 kadirdir ve yaklaşık bin yıldız barındırır; yaşı 600-700 milyon yıl olarak tahmin edilir. Batlamyus onu "göğüsteki bulutsu kütle" diye tanımlamıştı; gerçekte bir yıldız kümesi olduğunu 1609'da teleskobunu ona çeviren Galileo gösterdi ve içinde 40 kadar yıldız seçti. Çıplak gözle bir bulanıklık gibi görünen kümede dürbünle 20 kadar yıldız ayırt edilebilir. Ne zaman: kış sonu ve ilkbahar akşamları; en yüksek konumuna mart ayında ulaşır.

5. Aslan: Regulus

Aslan'ın kalbini işaretleyen Regulus, Latincede "küçük kral" demektir; Babilliler de ona "kral" anlamında LUGAL diyordu. Yaklaşık 79 ışık yılı uzaktaki yıldız, iki çiftten oluşan dörtlü bir sistemdir ve 1,35 kadir parlaklığıyla gecenin en parlak yıldızları arasında yer alır. Ana yıldız inanılmaz hızlı döner: bir turunu yalnızca 15,9 saatte tamamlar, ekvatorundaki hız saniyede 320 kilometreye ulaşır. Bu dönüş yıldızı belirgin biçimde basıklaştırır; kutupları ekvatorundan çok daha sıcak ve parlaktır. Regulus parlak yıldızlar içinde ekliptiğe en yakın olanıdır (0,465 derece); bu yüzden Ay tarafından sık sık örtülür (örtülme). Bir gezegenin onu en son örtmesi 7 Temmuz 1959'da Venüs'le oldu; bir sonraki yine Venüs'le 1 Ekim 2044'te olacak. Ne zaman: ilkbahar akşamları.

6. Başak: Spica

Başak'ın en parlak yıldızı Spica (0,97 kadir), gökyüzünün en parlak 20 yıldızından biridir. Adı Latincede "başak" demektir; takımyıldızın resminde genç kızın elinde tuttuğu buğday başağını temsil eder. Yaklaşık 250 ışık yılı uzaktaki Spica aslında iki yıldızdır: Güneş'in yaklaşık 10 ve 6,4 katı kütlelerindeki iki sıcak yıldız, birbirlerinin çevresinde yalnızca 4 günde bir dolanır. Spica'nın bilim tarihinde özel bir yeri de vardır: Hipparkos'un ekinoksların yer değiştirmesini, yani presesyonu keşfetmesini sağlayan verilerin bu yıldıza ait olduğu düşünülür. Başak'ın içinde, büyük teleskoplarla görülen Başak Galaksi Kümesi ve onun dev galaksisi M87 de bulunur (M87*). Ne zaman: ilkbahar sonu ve yaz başı akşamları.

7. Terazi: Zubenelgenubi çift yıldızı

Terazi'nin parlak yıldızı Zubenelgenubi, Arapçada "güney kıskacı" anlamına gelir; bu ad, Yunanların bu bölgeyi Akrep'in kıskaçları saydığı dönemden kalmadır. Yıldız dürbün için mükemmel bir hedeftir, çünkü aslında iki yıldızdır: 2,7 kadirlik parlak bileşenin 3,9 yay dakikası yanında 5,2 kadirlik sönük bir eş durur. Parlak olan çıplak gözle rahatça görülür; ikisini ayırmak için sıradan bir dürbün yeterlidir. Sistem yaklaşık 77 ışık yılı uzaktadır. Ekliptiğin yalnızca 0,33 derece kuzeyinde olduğu için Ay tarafından örtülebilir. Çift yıldızların türleri Çift yıldız maddesinde anlatılıyor. Ne zaman: yaz başı akşamları, güneydoğu-güney göğünde.

8. Akrep: M4 küresel kümesi

Akrep'in kızıl yıldızı Antares'in hemen yanında, dürbünle bulunabilecek bir yıldız topu vardır: M4. NASA'ya göre yaklaşık 5.500 ışık yılı uzaktaki M4, Dünya'ya en yakın küresel kümedir (ESO ise uzaklığı 7.000 ışık yılı dolayında verir; ölçümler yönteme göre değişir). 5,9 kadir parlaklığındaki kümede 100 binden fazla yıldız bulunur ve 40 bine kadar beyaz cüce barındırdığı tahmin edilir. 1746'da Jean-Philippe Loys de Chéseaux tarafından keşfedildi. Dürbünde ve küçük teleskopta yuvarlak, bulanık bir ışık topu olarak görünür. Türkiye'den Akrep güney ufkuna yakın, alçakta kalır; güneye açık ve karanlık bir yer seçmek gerekir. Ne zaman: yaz akşamları; NASA en iyi ay olarak temmuzu gösterir.

9. Yay: Lagün Bulutsusu (M8) ve Samanyolu'nun merkezi

Yay, Samanyolu'nun merkezine doğru bakar; galaksimizin merkezindeki dev kara delik Sagittarius A* bu yöndedir. Bu yüzden yaz gecelerinde Yay'ın çevresi, Samanyolu'nun en yoğun ve en parlak bölgesidir. Buradaki en kolay hedef Lagün Bulutsusu'dur (M8). NASA'ya göre 5.200 ışık yılı uzaktaki bu yıldız doğum bölgesinin parlaklığı 6 kadirdir; karanlık bir gökte çıplak gözle soluk bir leke olarak görülür, dürbün ve küçük teleskoplarla kolayca seçilir. İçindeki genç ve büyük kütleli yıldızların morötesi ışığı gazı iyonlaştırarak parlatır. 1654'te İtalyan gökbilimci Giovanni Battista Hodierna tarafından keşfedildi. Ne zaman: yaz akşamları; NASA en iyi ay olarak ağustosu gösterir.

10. Oğlak: Algedi çifti

Oğlak'ta, çıplak gözle ikiye ayrılabilen bir yıldız çifti vardır: Algedi (Alfa Capricorni). Adı Arapçada "oğlak" anlamına gelen el-cedy'den gelir. İki yıldız gökte yalnızca 0,11 derece (yaklaşık 6,6 yay dakikası) aralıklıdır; keskin gözlü biri onları dürbünsüz ayırabilir, dürbünle ise kolayca iki ayrı yıldız görülür. Ama bu bir "optik çift"tir: yıldızlar yalnızca aynı doğrultudadır. 3,6 kadirlik parlak olanı yaklaşık 100 ışık yılı, 4,3 kadirlik sönük olanı ise yaklaşık 800 ışık yılı uzaktadır. Oğlak'ta dürbünle görülebilen bir de M30 küresel kümesi vardır: 28.000 ışık yılı uzaktaki bu kümeyi Charles Messier 1764'te keşfetti; parlaklığı 7,7 kadirdir. Ne zaman: yaz sonu ve sonbahar akşamları; NASA M30 için en iyi ay olarak ekimi gösterir.

11. Kova: M2 küresel kümesi

M2, bilinen en büyük küresel kümelerden biridir: çapı 150 ışık yılını aşar ve 150 binden fazla yıldız barındırır. NASA'ya göre yaklaşık 37.000 ışık yılı uzaktadır ve parlaklığı 6,3 kadirdir; kusursuz koşullarda çıplak gözle görülebilir, dürbünde ise belirgin bir ışık topu olarak hemen fark edilir. Fransız gökbilimci Jean-Dominique Maraldi, 1746'da bir kuyruklu yıldızı gözlerken onu keşfetti; Messier kataloğuna eklenen ilk küresel kümedir. Ne zaman: sonbahar akşamları; NASA en iyi ay olarak ekimi gösterir.

12. Balık: Halka ve ilkbahar noktası

Balık, büyük ve sönük bir takımyıldızdır; en güzel parçası Pegasus Karesi'nin güneyindeki yedi yıldızlık küçük bir halkadır. Gökbilimciler bu yıldız dizisine Halka (İngilizcede Circlet) der; batıya doğru yüzen balığın gövdesini oluşturur. Halka'nın yıldızları sönük olduğu için ancak ışık kirliliğinden uzak bir yerde çıplak gözle seçilir, dürbünle ise kolayca görülür. Balık'ı özel kılan şey, gökyüzünün en önemli "boş" noktalarından birini barındırmasıdır: ilkbahar noktası, yani Güneş'in mart ekinoksunda gök ekvatorunu geçtiği ve gök koordinatlarının başlangıç kabul edilen yer, bugün Halka'nın yakınındadır. Presesyon nedeniyle bu nokta Ian Ridpath'in hesabına göre 2597 dolayında Kova'ya geçecek. Ne zaman: sonbahar akşamları.

Verileri göster

Hamal (Koç)	Sonbahar-kış
Ülker (Boğa)	Aralık
M35 (İkizler)	Kış
Arı Kovanı (Yengeç)	Mart
Regulus ve Spica	İlkbahar
M4 (Akrep)	Temmuz
Lagün Bulutsusu (Yay)	Ağustos
M2 ve M30 (Kova, Oğlak)	Ekim

Gözlem için birkaç ipucu

• Dürbün yeter: 7×50 ya da 10×50 gibi sıradan bir dürbün, bu listedeki bütün cisimleri gösterir. Teleskop gerekenler yalnızca Yengeç Bulutsusu gibi ek önerilerdir.
• Karanlığa alışın: gözün tam karanlığa uyum sağlaması zaman alır; telefon ekranının parlak ışığı bu uyumu bozar.
• Güney ufku: Akrep, Yay ve Oğlak Türkiye'den güney ufkuna yakın görülür. Güneyi açık, ışıksız bir yer bu cisimler için şarttır.
• Gezegenlere dikkat: Ekliptik üzerinde olduklarından burç takımyıldızlarında zaman zaman parlak gezegenler de bulunur; tanıdık olmayan çok parlak bir "yıldız" büyük olasılıkla bir gezegendir.

Takımyıldızların gökyüzündeki yerlerini gökyüzü haritasında, burç takımyıldızlarının genel tanıtımını da Burçların gökyüzü bölümünde bulabilirsiniz.

Kısaca

• On iki burç takımyıldızının her birinde çıplak göz ya da dürbünle görülebilecek en az bir ilginç cisim vardır.
• Ülker (M45) ve Arı Kovanı (M44), çıplak gözle görülen ve dürbünde yıldızlarına ayrışan iki yakın açık kümedir.
• Akrep'teki M4, NASA'ya göre Dünya'ya en yakın küresel kümedir; Kova'daki M2 en büyüklerdendir.
• Yay yönünde Samanyolu'nun merkezi ve Lagün Bulutsusu yer alır; en iyi yaz gecelerinde görülür.
• Regulus, Spica ve Zubenelgenubi ekliptiğe yakın oldukları için Ay tarafından örtülebilir.
• Gök koordinatlarının başlangıcı olan ilkbahar noktası bugün Balık takımyıldızındaki Halka'nın yakınındadır.

Doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında görebilirsiniz.