Earth as Art (NASA): Landsat ve Terra'dan sanat eseri gibi Dünya, kitabın özeti

Earth as Art (Sanat Olarak Dünya), NASA'nın 2012'de yayımladığı, Dünya'yı yörüngedeki gözlem uydularının gözünden gösteren bir fotoğraf ve bilim kitabıdır. Kitapta 75 uydu görüntüsü var: Sahra'nın kum denizleri, Himalayalar'ın karlı sırtları, Sibirya'da bir nehir deltası, Pasifik'te bir mercan atolü, okyanus üstünde dönen bulut girdapları. Her görüntünün yanında kısa bir açıklama bulunur. Kitap NASA'nın Bilim Görevleri Müdürlüğü'ne bağlı Yer Bilimleri Bölümü'nün ürünüdür ve ABD hükümeti eseri olduğu için NASA'nın sitesinden ücretsiz indirilebilir.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın fikri basit: Uydular bilim için çekilmiş olsa da gönderdikleri görüntülerin bir kısmı soyut bir tablo gibi görünür. Earth as Art bu görüntülerden seçilmiş bir galeridir. Önsözde ABD'nin ilk çevre gözlem uydusunu 1960'ta yörüngeye yerleştirdiği hatırlatılır. Bu uydu, 1 Nisan 1960'ta fırlatılan ve bulut örüntülerini ilk kez bütün olarak görmeyi sağlayan hava durumu uydusu TIROS-1'dir. Önsöze göre o günden beri uydular hem çok değerli veriler hem de Dünya'ya yepyeni bir bakış sağladı. Kitap bu bakışın estetik yanını, yani karaların, okyanusların, buzun ve atmosferin desenlerini, biçimlerini, renklerini ve dokularını öne çıkarır.

Okurun ilk bilmesi gereken şey, renklerin çoğunun "gerçek" olmadığıdır. Uydu algılayıcıları insan gözünün göremediği kızılötesi gibi dalga boylarını da ölçer. Bu yüzden kitaptaki pek çok görüntü yanlış renkli (false-color) bileşimdir: Sağlıklı bitki örtüsü kırmızı, su lacivert, çıplak kaya parlak kırmızı ya da yeşil görünebilir. Kitabın sonundaki açıklama da bunu açıkça söyler: Görüntüler bilimsel yorum için değil, seyir zevki için seçilmiştir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Earth as Art bir bilim ve fotoğraf kitabı olduğu için özeti bölüm bölüm ana fikirlerle veriyoruz.

• Önsöz: Kitap, Jean-Félix Picard'ın Dünya'nın ölçüsünü göklerde aramayı öğütleyen bir sözüyle açılır. NASA Yer Bilimleri'nden Lawrence Friedl'ın kısa önsözü kitabın amacını özetler: Uyduların gösterdiği Dünya'yı bir sanat galerisi gibi gezmek. Friedl'a göre Dünya'nın çekim gücünden kurtulmak, onun çekiciliğini fark etmemizi sağlamıştır.
• Galeri (75 görüntü): Kitabın gövdesi Kanada'daki Akpatok Adası'ndan İran'daki Zagros Dağları'na alfabetik sırayla dizilmiş görüntülerdir. Her sayfada yerin jeolojisi, iklimi ya da insanla ilişkisi birkaç cümleyle anlatılır. Örnekler arasında Moritanya'daki Richat Yapısı, Peru'daki Nazca çizgileri, Avustralya'daki Shoemaker çarpma yapısı ve Eyre Gölü, Kansas'taki dairesel sulama tarlaları, Etiyopya'daki Afar Üçlü Kavşağı, Kilimanjaro ve Bahamalar'ın sığ deniz tabanı vardır.
• Atmosfer ve okyanus: Galerinin bir kısmı karaya değil havaya ve denize bakar. Bering Denizi üstündeki bulutlar, Hint Okyanusu üstünde parmak izine benzeyen yerçekimi dalgaları, Pasifik'teki von Kármán girdapları ve Baltık Denizi'nde Gotland Adası çevresinde dönen fitoplankton patlaması bunlardan bazılarıdır.
• Kitap hakkında: Görüntülerin Terra, Landsat 5, Landsat 7, Earth Observing-1 (EO-1) ve Aqua uydularından geldiği açıklanır. Terra, Aqua ve EO-1'i NASA yönetir. Landsat ise NASA ile ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) ortak programıdır.
• Ek ve teşekkür: Ek bölümde 75 görüntü yedi bölgeye ayrılır: Afrika (22), Orta ve Doğu Asya (14), Kuzey Amerika (13), okyanuslar, atmosfer ve kutuplar (9), Okyanusya (7), Avrupa ve Batı Asya (6), Güney Amerika (4). Her görüntünün hangi uydudan ve hangi yıldan olduğu da verilir. Görüntülerin tarihleri 1984 ile 2009 arasındadır. Kitap, algılayıcıları tasarlayan, uyduları işleten ve görüntüleri işleyen herkese teşekkürle kapanır.

Kitabın arkasındaki ekip ve dönem

ABD Kongre Kütüphanesi'nin künyesine göre kitabın yazarları Lawrence Friedl ve Karen Yuen ile ekibidir. Teşekkür sayfasında Friedl'ın yanında görüntüleri seçen ve kitabı hazırlayan bir grup NASA çalışanı daha anılır. Basılı baskı ABD Hükümeti Basımevi (GPO) aracılığıyla satışa sunuldu. NASA sayfası ise 22 Kasım 2012 tarihli ve kitabı PDF, EPUB ve MOBI biçimlerinde veriyor. Kitap için ayrıca bir iPad uygulaması da hazırlanmıştı.

Kitabın tarihi anlamlı. Sivil yer gözleminin omurgası olan Landsat programının ilk uydusu, o zamanki adıyla Yer Kaynakları Teknoloji Uydusu, 23 Temmuz 1972'de fırlatılmıştı. Yani kitap programın 40. yılında çıktı. Landsat bugün tek bir uzaktan algılama (bir yeri ona dokunmadan, uzaktan ölçme) programının verdiği en uzun kesintisiz görüntü dizilerinden birini sunuyor. Kitapta adı geçen uydular da o dönemin araçlarıdır: 1984'te fırlatılan Landsat 5, 1999'da fırlatılan Landsat 7, NASA'nın Yer Gözlem Sistemi'nin amiral gemisi Terra (18 Aralık 1999), Aqua (2002) ve bir teknoloji deneme uydusu olan EO-1 (2000).

Kitaptaki bilim: uydular Dünya'yı nasıl görüyor?

Kitabın her sayfası küçük bir yer bilimi dersidir. Görüntülerin büyük çoğunluğu Landsat'tan gelir. Ekteki listeye göre 75 görüntüden 52'si Landsat 5 ve 7'nin, 21'i Terra'nın ürünüdür.

Verileri göster

Landsat 7	41
Terra	21
Landsat 5	11
Aqua	1
EO-1	1

Kitapta en sık karşılaşılan konu, yer kabuğunu biçimlendiren güçlerdir. Himalayalar'ın sayfası, Hint ve Avrasya levhalarının yaklaşık 70 milyon yıl önce başlayan çarpışmasının dağları bugün de yılda birkaç milimetre yükselttiğini anlatır. Afar Üçlü Kavşağı'nda Kızıldeniz'i, Aden Körfezi'ni ve Doğu Afrika Yarığı'nı açan üç kabuk parçasının birbirinden uzaklaştığı görülür. Kabuk ve manto için Dünya'nın iç yapısı sayfamıza bakabilirsiniz. Kuzey Kanada'daki Belcher Adaları'nın kayaları ise kitaba göre 1,6 ile 2,3 milyar yıl yaşındadır.

Gezegen bilimine en yakın sayfalar kraterler ve kratere benzeyen yapılardır. Moritanya'daki Richat Yapısı uzaydan dev bir hedef tahtası gibi görünür ve astronotlar için bir yer işaretine dönüşmüştür. Kitap, yapının çarpma krateri olmadığını, yükselip sertleşen ve zamanla aşınan bir volkanik kubbe olduğunu söyler. Bugünkü jeoloji de aynı yerde: Yapı derinden aşınmış bir kubbedir ve alanda çarpma kanıtı bulunamamıştır. Yalnız çap konusunda dikkatli olmak gerekir. Kitap 50 kilometre derken jeoloji literatüründe çoğunlukla yaklaşık 40 kilometre verilir. Batı Avustralya'daki Shoemaker yapısı ise gerçek bir çarpma izidir ve adını gezegen jeoloğu Gene Shoemaker'dan alır. Kitap yaşını yaklaşık 1,7 milyar yıl olarak verir. Güncel çalışmalara göre kesin yaş belirsizdir ve en sık anılan değer yaklaşık 1,63 milyar yıldır. Çarpma kraterlerinin Dünya'daki en ünlü örneği için Chicxulub krateri sayfamıza bakabilirsiniz.

Atmosfer sayfaları akışkanlar fiziğini görünür kılar. Von Kármán girdapları, rüzgârın taşıdığı bulutlar bir engelle karşılaştığında oluşan, iki sıra hâlinde dizilmiş dönen anaforlardır. Kitaptaki örnekte engel, Pasifik'teki yaklaşık 1,5 kilometre yüksekliğindeki Alexander Selkirk Adası'dır. Kitap, olayın teorik koşullarını çıkaran Theodore von Kármán'ın NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı'nın (JPL) kurucularından biri olduğunu da hatırlatır. Yerçekimi dalgaları ise durgun bir hava katmanının dikey bir itkiyle bozulmasıyla oluşur, tıpkı göle atılan taşın yarattığı halkalar gibi. Bu katmanlar için Dünya'nın atmosferi sayfamıza bakabilirsiniz.

Yanlış renk konusunu en iyi Kansas'taki Garden City sayfası anlatır. Yakın kızılötesi, kırmızı ve yeşil bantlardan yapılan bileşimde bitki örtüsü kırmızı görünür. Bunun nedeni sağlıklı yaprakların yakın kızılötesi ışığı güçlü biçimde yansıtmasıdır. Bu sayede döner sulama sistemlerinin çizdiği kırmızı daireler sağlıklı ekinleri, açık renkli daireler ise hasadı yapılmış tarlaları gösterir. Kitap insan izlerini de gösterir. Nazca çizgileri sayfasında düz geoglifler (yere çizilmiş dev figürler), suyun çizdiği doğal kıvrımlardan kolayca ayrılır. Kitap çizgileri MS 400-650 arasına tarihlendirir. Güncel kaynaklarda ise çoğunlukla MÖ 500 ile MS 500 arası verilir. Bu çizgilerin "eski astronotlar" tarafından yapıldığı iddiası ve arkeolojinin cevabı için Tanrıların Arabaları sayfamıza bakabilirsiniz.

Kitap çıktığından beri uydu filosu da yenilendi. Landsat 5, tarihin en uzun yer gözlem uydusu görevi sayılan 29 yıllık çalışmasının ardından Haziran 2013'te kapatıldı. EO-1'in görevi Mart 2017'de sona erdi. Landsat 8 Şubat 2013'te, Landsat 9 ise 27 Eylül 2021'de fırlatıldı. Uyduların nasıl çalıştığına dair genel bilgi için yapay uydu nedir? sayfamıza bakabilirsiniz. Türkiye'nin kendi yer gözlem uyduları da var: RASAT ve İMECE.

Etkisi, ödülleri ve uyarlamaları

Earth as Art, NASA'nın ücretsiz e-kitap dizisinin bilinen kitaplarından biridir ve genel okura yöneliktir. Kitaba verilmiş bir ödülü doğrulayamadık. Kitabın asıl değeri, uydu görüntülerini bir veri ürünü olmaktan çıkarıp herkesin ilgisini çekecek bir galeriye dönüştürmesidir. Ders kitaplarında kuru kalan levha tektoniği, delta oluşumu ya da çölleşme gibi konular bu sayfalarda tek bir bakışta anlaşılır hâle gelir.

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yoktur. Dünya'ya uzaktan bakmanın insanda uyandırdığı duyguyu anlatan bir başka kitap olarak Voyager'ın çektiği ünlü fotoğraftan yola çıkan Soluk Mavi Nokta iyi bir eş okumadır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Kimler için: Coğrafya ve yer bilimi meraklıları, uzaktan algılamayla tanışmak isteyen lise ve üniversite öğrencileri, derste çarpıcı bir görsel arayan öğretmenler ve fotoğrafa ilgi duyan herkes. Metin kısadır ve teknik bilgi gerektirmez.
• Nereden başlanır: Kitabın sıralaması alfabetik olduğu için baştan sona okumak gerekmez. Önce sondaki "Kitap hakkında" sayfasını ve eki okuyun. Böylece renklerin ne anlama geldiğini ve hangi görüntünün hangi uydudan geldiğini öğrenirsiniz. Sonra ekteki bölge listesinden ilginizi çeken yere atlayın.
• Hangi sürüm: Kitap İngilizcedir. Görüntüler büyük olduğu için en iyi deneyimi geniş bir ekranda PDF sürümü verir.
• İlgili sayfalarımız: Gezegenimizin bütün özellikleri için Dünya sayfamız.