Burç sembollerinin kökeni: ♈ ♉ ♊ işaretleri nereden geliyor?

Telefon klavyesinde ya da bir takvimde gördüğümüz ♈ ♉ ♊ ♋ ♌ ♍ ♎ ♏ ♐ ♑ ♒ ♓ işaretleri, gökyüzünü on iki parçaya bölen çok eski bir geleneğin kısaltılmış resimleridir. Her biri, Güneş'in yıl boyunca önünden geçtiği takımyıldızlardan birini temsil eder. Bu işaretler bugün Unicode standardında U+2648 ile U+2653 arasındaki on iki kod noktasına yerleşmiştir ve standardın 1.1 sürümünden beri vardır. Ama arkalarında Mezopotamya'nın kil tabletleri, Yunan gök küreleri, Bizans el yazmaları ve Rönesans kitapları vardır.

Bu yazı işaretlerin kökenini anlatıyor; burçlarla ilgili yorumlar ve kişilik özellikleri bilimsel bir temele dayanmaz ve burada ele alınmıyor (bu ayrım için astroloji ile astronominin farkı). Gökbilimde ise bu işaretlerin en az biri, ♈, bugün de gerçek bir iş görür.

Önce resimler vardı: Babil'in gök hayvanları

Burç takımyıldızlarının çoğu Mezopotamya'da doğdu. Babil gökbiliminin derlemesi olan MUL.APIN metni yaklaşık 66 yıldız ve takımyıldızı sıralar. Araştırmacıların çoğu metnin MÖ 1000 dolayında derlendiğini düşünür; bugün elimizdeki en eski kopya MÖ 7. yüzyılın başlarına, MÖ 687-686 yıllarına tarihlenir. MUL.APIN, Ay'ın gökte izlediği yol üzerinde 17 takımyıldız sayar. Bunlar, bugünkü on iki burç takımyıldızının atalarıdır.

Babil'de bu takımyıldızların adları bugünkülere şaşırtıcı ölçüde yakındı, ama birebir aynı değildi:

Bugünkü adı	Babil adı	Anlamı	Yunanca adı
Koç	LU.ḪUN.GA	Tarım işçisi	Krios
Boğa	GU4.AN.NA	Göğün boğası	Tauros
İkizler	MAŠ.TAB.BA.GAL.GAL	Büyük ikizler	Didymoi
Yengeç	AL.LUL	Kerevit	Karkinos
Aslan	UR.GU.LA	Aslan	Leon
Başak	AB.SIN	Saban izi (karık)	Parthenos
Terazi	ZIB.BA.AN.NA	Terazi	Zygos
Akrep	GIR.TAB	Akrep	Skorpios
Yay	PA.BIL.SAG	Asker	Toxotes
Oğlak	SUḪUR.MAŠ	Keçi-balık	Aigokeros
Kova	GU.LA	Büyük olan	Hydrokhoos
Balık	SIM.MAḪ	Kırlangıç kuyruğu	Ikhthyes

Burada iki ilginç örnek var. Oğlak'ın yarı keçi yarı balık görüntüsü Sümer ve Babil'den gelir; Sümerler bu takımyıldıza "keçi-balık" diyordu. Yunanlar ise ona "keçi boynuzlu" anlamında Aigokeros adını verdi ve onu tanrı Pan ile ilişkilendirdi. Terazi de Babil'de zaten bir teraziydi: MÖ 1000 dolayında sonbahar ekinoksu bu takımyıldızın yıldızları arasındaydı ve Babilliler bölgeye "göğün terazisi" diyordu.

Asıl dönüşüm MÖ 5. yüzyılın sonunda geldi. Babil gökbilimcileri ekliptiği, yani Güneş'in yıllık yolunu, 30 günlük şematik aylara benzeterek on iki eşit "burca" böldü. Modern hesaplar bu düzenin Pers egemenliği döneminde, MÖ 409 ile 398 arasında ortaya çıktığını gösterir. Her burç 30 dereceydi ve kendi takımyıldızının adını taşıyordu. Böylece gökteki eşit olmayan büyüklükteki resimlerin yanına, eşit dilimlerden oluşan soyut bir ölçek eklenmiş oldu. Ekliptik ve burçlar kuşağı kavramları sözlükte ayrıca açıklanıyor.

Yunanlar, Romalılar ve gök küreleri

Babil takımyıldızları Yunan gökbilimine MÖ 4. yüzyılda, Knidoslu Eudoksos aracılığıyla girdi. Babil'in on iki eşit burç düzenini kullanan, günümüze ulaşmış ilk Yunanca metin ise MÖ 190 dolayında İskenderiyeli Hypsikles'e aittir. Yunanlar burçlara bugün de kullandığımız Latinceleşmiş adların atalarını verdi.

Terazi'nin hikâyesi, işaretlerin ne kadar değişken olabildiğini iyi gösterir. Aratos ve Eratosthenes gibi Yunan yazarlar bu bölgeyi Akrep'in kıskaçları sayıyor ve ona "kıskaçlar" anlamında Chelai diyordu. Terazi olarak yeniden görülmesi MÖ 1. yüzyılda Romalılar arasında yerleşti. Batlamyus, MS 150 dolayında yazdığı Almagest'te hâlâ "kıskaçlar" adını kullandı; oysa aynı dönemde yapılan Farnese Atlas heykelinin taşıdığı gök küresinde Terazi bir çift kefe olarak işlenmişti. Bu ikili kimlik yıldız adlarında hâlâ yaşar: Terazi'nin en parlak iki yıldızı Zubenelgenubi ve Zubeneschamali, Arapçada "güney kıskacı" ve "kuzey kıskacı" anlamına gelir. Terazi, burç takımyıldızları arasında cansız bir nesneyi temsil eden tek takımyıldızdır.

Mısır'daki Dendera Zodyağı (MÖ 50 dolayı) bu karışımın başka bir örneğidir: Koç, Boğa, Akrep ve Oğlak Yunan-Roma biçimleriyle çizilmişken Kova, iki vazodan su döken Nil taşkını tanrısı Hapi olarak gösterilmiştir. Bu eserlerin ayrıntıları Antik gökyüzü haritaları maddesinde anlatılıyor.

Resimden işarete: papirüsler ve Bizans el yazmaları

Gök cisimleri için kısa işaretlerin bilinen en eski biçimleri, Geç Antik Çağ'a ait Yunanca papirüs metinlerinde görülür. Bu papirüslerdeki eski yıldız falı belgelerinde Güneş tek ışınlı bir daireyle, Ay bir hilalle gösteriliyordu. Gezegen işaretlerinin bazıları da bu döneme uzanır: Jüpiter ve Saturn'ün işaretleri, Yunanca adlarının baş harflerinden oluşan monogramlar olarak tanımlanır.

Gökbilim tarihçisi Otto Neugebauer'in çalışmalarına göre burç, gezegen ve öteki gökbilim işaretleri, eski metinleri koruyup kopyalayan Orta Çağ Bizans kodekslerinde görülür. Bizanslı Ioannes Kamateros'un 12. yüzyıla ait bir eserindeki şema, örneğin, Jüpiter'i Zeus'un baş harfi olan Zeta ile, Mars'ı bir mızrakla kesilmiş kalkanla gösterir. Burç işaretlerinin bugün tanıdığımız biçimleri ise Rönesans döneminde, klasik resimli betimlemelerin sadeleştirilmesiyle şekillendi. 15. yüzyılın sonlarına ait bir el yazmasında işaretler hâlâ bugünkülerden farklıdır: Yengeç yassı, Yay'ın oku dik, Oğlak'ın işareti el yazısı gibi kıvrımlıdır.

Tek tek işaretler: ne çiziliyor?

İşaretlerin bir kısmının neyi resmettiği açıktır, bir kısmı içinse yalnız yaygın yorumlar vardır. Aşağıdaki tabloda kaynakların üzerinde birleştiği okumalar yer alıyor; kesin olmayan açıklamalar belirtildi.

İşaret	Burç	Çizimin okunuşu
♈	Koç	Koçun yüzü ve iki kıvrık boynuzu.
♉	Boğa	Boğanın yuvarlak başı ve üstündeki boynuzları.
♊	İkizler	Altta ve üstte birleştirilmiş iki dik çizgi: yan yana duran iki kardeş.
♋	Yengeç	Yan yatmış "69"a benzeyen iki kıvrım; genellikle yengecin iki kıskacı olarak okunur.
♌	Aslan	Aslanın başı ve kıvrık kuyruğu olarak yorumlanır.
♍	Başak	Yunanca "parthenos" (genç kız) sözcüğünün ilk harflerinden türediği öne sürülür; kesin değildir.
♎	Terazi	Bir terazinin kolu ve askısı.
♏	Akrep	Başak'a benzeyen bir "m" biçimi; son çizgisi akrebin iğnesi gibi okla biter.
♐	Yay	Kentaur okçunun yayı ve oku.
♑	Oğlak	Ön yarısı keçi, arka yarısı balık olan yaratık; iki farklı yazım biçimi vardır.
♒	Kova	Üst üste iki dalgalı çizgi: su dalgaları.
♓	Balık	Sırt sırta dönmüş iki yay ve onları bağlayan çizgi: iki balık.

Balık'ın işaretindeki bağlantı çizgisi gökyüzündeki resme de uyar: Balık takımyıldızında iki balığın kuyrukları, yıldızlardan oluşan bir kordonla birbirine bağlı çizilir. Batlamyus bu kordonda 15 yıldız saymıştı.

Gökbilimde bugün hâlâ kullanılan işaretler

Burç işaretleri bilimsel gökbilim yayınlarından büyük ölçüde çekildi, ama tamamen kaybolmadı. Eski almanaklarda ekliptik boylam "burç ve derece" olarak yazılırdı: 60 saniye bir dakika, 60 dakika bir derece, 30 derece bir burç ve 12 burç bir daire ederdi. İngiliz Denizcilik Almanağı (Nautical Almanac) 1834 baskısında sayısal burç gösterimini bıraktı.

Buna karşılık ♈ işareti modern gökbilimde yaygın biçimde kullanılır. Gök koordinat sistemlerinin başlangıç noktası olan ilkbahar noktası, yani Güneş'in mart ekinoksunda gök ekvatorunu geçtiği yer, ♈ ile gösterilir ve hâlâ "Koç noktası" diye anılır. Aynı mantıkla ♋ haziran gündönümünü, ♎ eylül ekinoksunu, ♑ aralık gündönümünü temsil eder. Dünya'daki Yengeç ve Oğlak dönencelerinin adları da bu geleneğin mirasıdır.

İşin ilginç yanı, bu noktaların artık adlarını taşıdıkları takımyıldızlarda olmamasıdır. Dünya ekseninin yavaş yalpalaması, yani presesyon, ekinoks noktalarını takımyıldızların önünden kaydırır. İlkbahar noktası MS 2. yüzyıldan beri Balık takımyıldızındadır; Ian Ridpath'in hesabına göre 2597 dolayında Kova'ya geçecektir. Eylül ekinoksu ise MÖ 730 dolayında Terazi'den Başak'a geçmiştir ve hâlâ "Terazi noktası" diye anılır. Babil'de MÖ 1000 dolayında sonbahar ekinoksunun gerçekten Terazi yıldızları arasında olması, Romalıların bu takımyıldızı neden bir teraziye benzettiğini de açıklayabilir: Romalı yazar Manilius Terazi'yi "mevsimlerin dengelendiği, gece ile gündüzün eşitlendiği burç" diye anlatmıştır.

Burç ile takımyıldız aynı şey değil

Bu tarih, sık karıştırılan bir ayrımı da açıklar. Burç, ekliptik üzerinde 30 derecelik eşit bir dilimdir; takımyıldız ise gökyüzünde sınırları Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından çizilmiş, büyüklükleri birbirinden çok farklı bölgelerdir. Örneğin Oğlak, burç takımyıldızlarının en küçüğüdür ve en büyükleri olan Başak'ın üçte birinden daha az yer kaplar. Ekliptik, IAU sınırlarına göre on iki değil on üç takımyıldızdan geçer: on üçüncüsü Akrep ile Yay arasına giren Yılancı'dır (Ophiuchus). Gökbilim yazılarında takımyıldızlar artık işaretlerle değil, IAU'nun üç harfli kısaltmalarıyla gösterilir: Ari (Koç), Tau (Boğa), Gem (İkizler) gibi. On iki takımyıldızın gökyüzündeki yerlerini Burçların gökyüzü bölümünde ve gökyüzü haritasında bulabilirsiniz.

Verileri göster

MÖ 1000 dolayı	MUL.APIN derleniyor
MÖ 409-398	12 eşit burç düzeni
MÖ 190 dolayı	Hypsikles'te 12×30 derece
MS 150 dolayı	Batlamyus'un Almagest'i
12. yüzyıl	Bizans el yazmaları
15. yüzyıl sonu	Modern biçimler oturuyor
1834	Almanak sayısal burcu bırakır
1993	Unicode 1.1

Kısaca

• Burç takımyıldızlarının ataları Babil'in MUL.APIN metninde geçer; on iki eşit burç düzeni MÖ 5. yüzyılın sonunda Babil'de ortaya çıktı.
• Yunanlar bu düzeni MÖ 4. yüzyılda aldı; Terazi bir süre "Akrep'in kıskaçları" sayıldı, Romalılar onu yeniden teraziye çevirdi.
• Burç işaretleri Orta Çağ Bizans el yazmalarında görülür; bugünkü biçimleri Rönesans'ta, resimli betimlemelerin sadeleşmesiyle oturdu.
• ♈ ♉ ♐ ♒ gibi işaretlerin çoğu resmettiği varlığın kısaltmasıdır; ♍ gibi bazılarının kökeni tartışmalıdır.
• Gökbilimde ♈ bugün de ilkbahar noktasını, yani gök koordinatlarının başlangıcını gösterir.
• Burç 30 derecelik eşit bir dilimdir; takımyıldızların büyüklükleri farklıdır ve ekliptik 13 takımyıldızdan geçer.

Doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında görebilirsiniz.