Bermuda Şeytan Üçgeni (Charles Berlitz): iddiaları ve verilerin cevabı

Bermuda Şeytan Üçgeni (özgün adıyla The Bermuda Triangle), Amerikalı dilbilimci ve yazar Charles Berlitz'in 1974'te Doubleday yayınevinden çıkan kitabıdır. Fotoğraf ve çizimleri J. Manson Valentine'in katkısıyla hazırlanan kitap, Atlas Okyanusu'nun kuzeyinde Florida, Bermuda ve Porto Riko arasında kalan bölgede gemilerin ve uçakların gizemli biçimde kaybolduğu inancını dünyaya yaydı. Yaklaşık 20 milyon sattığı ve 30 dile çevrildiği belirtilen kitap, efsanenin en tanınmış kaynağıdır. Ne var ki kitapta anlatılan vakaların kayıtlarını inceleyen araştırmacılar, sigortacılar ve resmî kurumlar, bölgede olağan dışı bir şey olmadığı sonucuna vardı. Bu sayfa önce kitabın iddialarını tarafsızca özetliyor, ardından verilerin cevabını veriyor.

Kitap ne anlatıyor?

Berlitz, "Şeytan Üçgeni" olarak da anılan bölgede iz bırakmadan kaybolduğu söylenen gemileri, uçakları ve insanları bir araya getirir. Kitabın gücü, bu vakaları art arda sıralayarak bir örüntü varmış izlenimi yaratmasından gelir: Her hikâyede taşıt aniden ortadan kaybolur, enkaz bulunamaz, açıklama yapılamaz. Berlitz bu kayıpları açıklamak için olağan dışı kuramları da tartışır; bunların arasında efsanevi Atlantis'ten kalan bir teknolojinin etkisi, UFO'lar ve uzay-zamanda açılan bir tür geçit gibi fikirler vardır.

Kitap bir bilim kitabı gibi yazılmamıştır; daha çok bir gizem derlemesidir. Sorular okurun merakını kışkırtacak biçimde açık uçlu bırakılır ve "bilim bunu açıklayamıyor" duygusu kitabın ana havasını oluşturur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bermuda Şeytan Üçgeni bir roman olmadığı için olay örgüsü yoktur; kitap vakalardan kuramlara doğru ilerleyen bir derlemedir. Ana fikirler sırasıyla şöyle özetlenebilir:

• Bölge: Kitap, kabaca Florida, Bermuda ve Porto Riko arasında kalan deniz alanını, dünyanın başka hiçbir yerinde görülmeyen sayıda kaybın yaşandığı bir bölge olarak tanıtır.
• Vakalar: Kitap, 1950'lerden beri anlatılan kayıpları derleyip genişletir. Efsanenin en ünlü vakası, Aralık 1945'te bir eğitim uçuşunda kaybolan beş ABD Donanması torpido uçağından oluşan Uçuş 19 ve onları aramaya çıkan kurtarma uçağıdır. 1918'de kaybolan kömür gemisi USS Cyclops, 1948-1949'da kaybolan yolcu uçakları ve 1955'te Bermuda'nın güneyinde mürettebatsız sürüklenirken bulunan Connemara IV yatı gibi vakalar da bu anlatının tanıdık örnekleridir.
• Çarpıcı ayrıntılar: Vakalar, gizemi büyüten ayrıntılarla anlatılır. Connemara IV yatının, mürettebatı ortadan kaybolduğu hâlde üç kasırgayı atlatıp denizde sürüklenmeye devam ettiği söylenir. Dünya turuna çıkan yelkenci Donald Crowhurst'ün kaybı da açıklanamayan bir olay olarak sunulur. Bir cevher gemisinin de Atlantik'teki bir limandan çıktıktan üç gün sonra iz bırakmadan kaybolduğu anlatılır.
• Ortak örüntü: Berlitz'in anlatımında kayıplar ani biçimde ve ardında iz bırakmadan yaşanır; bazı vakalar sakin havada gerçekleşmiş gibi sunulur. Bu tür anlatılarda sık görüldüğü gibi pusula sorunları da öne çıkarılır.
• Kuramlar: Kitap bu kayıpları açıklamak için birkaç olağan dışı görüşü tartışır. Bunlardan biri, bölgenin batmış Atlantis'in ve onun teknolojisinin bir yan ürünü olduğu fikridir. UFO'lar ve zaman ile uzayın büküldüğü bir anomali de seçenekler arasındadır.
• Sonuç: Kitap tek bir açıklamada karar kılmaktan çok farklı kuramları yan yana sunar ve okuru, olağan açıklamaların bu kayıplara yetmediği düşüncesiyle baş başa bırakır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Charles Berlitz 22 Kasım 1914'te New York'ta Charles L. Frambach adıyla doğdu. Annesinin babası, Berlitz dil okullarının kurucusu Maximilian Berlitz'ti ve torununa kendi soyadının verilmesini istemişti. Babasının isteğiyle evdeki her akraba ve çalışan çocuğa farklı bir dilde konuştuğu için ergenliğe sekiz dil bilerek girdi. Yale Üniversitesi'ni üstün başarıyla bitirdi, İkinci Dünya Savaşı'nda ABD ordusunun karşı istihbarat biriminde görev yaptı ve orduda çoğu istihbarat alanında olmak üzere 13 yıl çalıştı. Ailenin yayıncılık şirketinde başkan yardımcısıydı; turistler için konuşma kılavuzları ve cep sözlükleri yazdı, 1960'ların sonunda şirketten ayrıldı. 18 Aralık 2003'te Florida'da 89 yaşında öldü.

Berlitz'in olağan dışı olaylar üzerine yazdığı başka kitaplar da vardır: The Mystery of Atlantis (1969), Without a Trace (1977), The Philadelphia Experiment (1979) ve ünlü UFO vakasını konu alan The Roswell Incident (1980). Atlantis'in gerçek olduğunu savunan Berlitz, onu Bermuda Üçgeni bölgesinde deniz altında bulduğunu da öne sürdü. Bu son vakanın gerçek öyküsünü Roswell 1947 yazımızda anlattık.

Bermuda efsanesi Berlitz'den önce başlamıştı. Bölgedeki "esrarengiz" kayıplardan söz eden ilk yazı, 17 Eylül 1950'de Associated Press aracılığıyla birçok Amerikan gazetesinde yayımlanan Edward Van Winkle Jones imzalı bir Miami Herald haberiydi. 1952'de Fate dergisinde George X. Sand bugünkü üçgen alanı ilk kez tarif etti. Vincent Gaddis, Şubat 1964'te Argosy dergisinde yayımlanan "The Deadly Bermuda Triangle" (Ölümcül Bermuda Üçgeni) başlıklı yazısında Uçuş 19 ve diğer kayıpları 1840'lara uzanan bir örüntünün parçası olarak sundu, ertesi yıl da yazıyı Invisible Horizons adlı kitaba dönüştürdü. Berlitz'in kitabı, aynı yıl çıkan Richard Winer'ın The Devil's Triangle kitabıyla birlikte, bu fikri en geniş kitleye ulaştıran eser oldu.

Bilim ne diyor?

Üçgenin sınırları bile belli değil

İlk sorun, "üçgenin" kendisidir. Farklı yazarlar farklı sınırlar çizdi; tanımlanan alan yazara göre 1,3 milyon ile 3,9 milyon kilometrekare arasında değişir, bazı yazarlar sınırı İrlanda kıyılarına kadar uzatır. Bu yüzden bir kazanın "üçgenin içinde" olup olmadığı, hangi yazarın haritasına bakıldığına bağlıdır. ABD Coğrafi Adlar Kurulu, Bermuda Üçgeni'ni resmî bir coğrafi bölge olarak tanımaz.

Kusche kaynaklara geri döndü

Kitaba en ayrıntılı cevap, bir yıl sonra Larry Kusche'den geldi. Kusche, 1975'te yayımlanan The Bermuda Triangle Mystery: Solved adlı kitabında, anlatılan her olayın tarihine ait dönemin gazetelerini ve resmî kayıtlarını taradı. Bulguları çarpıcıydı: Bazı vakalarda kitabın "sakin hava" dediği günlerde fırtına kayıtları vardı; kaybolduğu yazılan bazı tekneler sonradan limana dönmüş ama bu haber kayıtlara girmemişti; kayıpların önemli bir kısmı aslında üçgenin çok dışında yaşanmıştı. Bir cevher gemisinin Atlantik'teki bir limandan çıktıktan üç gün sonra kaybolduğu anlatılıyordu, oysa gemi aynı adı taşıyan bir Pasifik limanından çıkmıştı. Kusche'nin vardığı sonuç, bölgedeki kayıpların okyanusun başka kesimlerine göre orantısız olmadığı ve gizemin özensiz araştırma, sansasyon ve yanlış akıl yürütmeyle "üretildiği" yönündeydi.

Sigortacılar ve resmî kurumlar ne diyor?

Verileri tutan kurumların cevabı da aynıdır. 1992'de İngiliz Channel 4 için hazırlanan bir belgesel sırasında başvurulan deniz sigortacısı Lloyd's of London, bölgede olağan dışı sayıda gemi batmadığını belirledi; Lloyd's bu bölgeden geçen gemiler için daha yüksek prim istemez. ABD Sahil Güvenlik kayıtları da bu sonucu doğrular. Dünya Doğayı Koruma Vakfı'nın (WWF) 2013'te belirlediği deniz taşımacılığı için en tehlikeli on bölge arasında Bermuda Üçgeni yer almadı. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi (NOAA) de bölgede gizemli kayıpların büyük ve yoğun trafikli başka herhangi bir okyanus bölgesinden daha sık yaşandığına dair hiçbir kanıt olmadığını açıkça belirtir.

Doğal etkenler

Bölgedeki kazaların ardında olağan ama güçlü doğa koşulları vardır:

• Kasırgalar ve ani hava değişimleri: Atlantik kasırgalarının birçoğu bu bölgeden geçer. Hava durumu uydularından önceki dönemlerde gemilerin yaklaşan bir kasırgadan haberi çoğu zaman olmuyordu. Bugün bu fırtınalar uzaydan anbean izleniyor.
• Golfstrim: Meksika Körfezi'nden çıkıp Florida Boğazı üzerinden Kuzey Atlantik'e akan bu güçlü yüzey akıntısı, yüzeyde saniyede yaklaşık 2 metreye ulaşır. Motoru arızalanan bir tekneyi ya da suya inen küçük bir uçağın enkazını bildirilen konumdan hızla uzaklaştırabilir. NOAA'ya göre akıntı ani ve sert hava değişimlerine de yol açabilir.
• Sığ sular: Karayipler'deki sığ sular ve resifler, deneyimsiz denizciler için gerçek bir tehlikedir.
• Pusula sapması: Pusulalar coğrafi kuzeyi değil manyetik kuzeyi gösterir ve ikisi arasındaki fark yere göre değişir. Bu farkın sıfır olduğu yerler de vardır; denizciler bunu yüzyıllardır bilir ve hesaba katar. Sapma gizemli değil, Dünya'nın manyetik alanının doğal bir özelliğidir; ayrıntısı Dünya'nın manyetik alanı sayfasında.
• Metan hidratlar: Deniz tabanındaki metan hidrat birikintilerinden büyük gaz çıkışlarının suyun kaldırma kuvvetini azaltıp gemi batırabileceği öne sürüldü. Ancak ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'na (USGS) göre son 15.000 yılda Bermuda Üçgeni'nde büyük bir hidrat salınımı yaşandığı düşünülmüyor.

Atlantis bağlantısına gelince: Bimini açıklarındaki "Bimini Yolu" denen kaya dizisi, inceleme sonucunda doğal oluşumlu bir yapı olarak değerlendirilir.

Uçuş 19 kayıtlarda nasıl görünüyor?

Efsanenin merkezindeki Uçuş 19, 5 Aralık 1945'te Fort Lauderdale'den kalkan beş Grumman Avenger torpido uçağından oluşan bir eğitim uçuşuydu. Uçuşta 14 havacı vardı ve lider Teğmen Charles C. Taylor'dı. Donanma soruşturmasına göre pusulaları çalışmayan Taylor, açıktaki küçük adaları Florida Keys sanarak yönünü kaybetti ve uçaklar açık denize yöneldi. Sonraki yeniden yapılandırmalar, filonun Bahamalar yakınında yönünü şaşırıp giderek kuzeydoğuya, Atlantik'in açıklarına uçtuğunu ve batıya döndüğünde yakıtının yetmediğini gösteriyor. Soruşturma raporu, fiziksel kanıt olmadan suçu Taylor'a yüklemeye itiraz eden annesinin başvurusu üzerine sonradan "nedeni bilinmiyor" olarak değiştirildi. Uçakların enkazı bugüne kadar kesin olarak bulunamadı; ama okyanusun genişliği düşünüldüğünde bu şaşırtıcı değildir.

Aramaya çıkan ve 13 kişilik mürettebatı bulunan PBM Mariner kurtarma uçağının kaybı da gizemli değildir: Kıyı açığındaki bir tanker bir patlama ve geniş bir yakıt lekesi gördüğünü bildirdi. Bu uçak tipinin, ağır yakıt yüklüyken buhar sızıntısı nedeniyle patlama geçmişi vardı. Kaybolan diğer vakaların çoğu için de benzer açıklamalar bulunur: USS Cyclops'un, kapasitesini aşan yoğun cevher yükü nedeniyle yapısal hasarla batmış olması en olası açıklama kabul edilir; 1948 ve 1949'da kaybolan Star Tiger ve Star Ariel uçakları ise menzillerinin sınırında uçuyordu.

Etkisi

Kitabın bir ödülü yoktur, ama 1970'lerin popüler kültürüne damgasını vurdu. Bermuda Üçgeni, 1977 yapımı Üçüncü Türden Yakınlaşmalar filminde Uçuş 19 uçaklarının ve kayıp bir geminin çölde ortaya çıkmasıyla beyazperdeye taşındı; televizyon programlarından masa oyunlarına kadar sayısız yapıma konu oldu. Öte yandan kitap, bilim dünyasında tam tersi bir örnek olarak anılır: ABD'de Nova, İngiltere'de Horizon dizilerinde 1976'da yayımlanan "The Case of the Bermuda Triangle" bölümü, kaynaklara dönüldüğünde gizemin dağıldığını ve gemilerle uçakların üçgende dünyanın başka her yerindeki gibi davrandığını göstermişti. Kuşkucu araştırmacılar Ernest Taves ve Barry Singer, gizem yayınlarının kârlı olduğunu ve piyasanın iyi araştırılmış kuşkucu eserler yerine gizemi besleyen yapımları kayırdığını vurguladı. Avustralyalı bilim insanı Karl Kruszelnicki 2017'de, yüzde olarak bakıldığında üçgendeki kaza sayısının dünyanın başka her yeriyle aynı olduğunu söyledi.

Efsanenin vakalarından bazıları zamanla kesin olarak çözüldü. 29 Kasım 1925'te Charleston'dan Havana'ya yola çıkan ve 1 Aralık'ta bir tropik fırtınada su aldığını telsizle bildirdikten sonra kaybolan kömür gemisi SS Cotopaxi'nin enkazı, Florida'nın St. Augustine kıyısı açıklarında bulundu ve Ocak 2020'de kimliği belirlendi.

Uyarlamaları

Kitap, René Cardona Jr.'ın yönettiği ve 1978'de vizyona giren The Bermuda Triangle adlı sinema filmine ve Richard Friedenberg'in Sunn Classic Pictures için hazırladığı 1979 tarihli bir belgesele temel oldu.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Bermuda Şeytan Üçgeni, 1970'lerin gizem kitaplarının en başarılı örneklerinden biri olarak bir dönem okuması sayılabilir. Efsanenin nereden çıktığını merak eden okur için ilgi çekicidir, ama bir başvuru kaynağı olarak okunmamalıdır. En verimli yöntem, kitaptaki her vakayı yukarıdaki kayıtlarla karşılaştırmaktır: "Bu olay gerçekten üçgenin içinde mi oldu? O gün hava nasıldı? Enkaz gerçekten bulunamadı mı?" Bu soruları sormak, kitabı iyi bir kaynak denetimi alıştırmasına dönüştürür. Gökyüzündeki benzer gizemlerin bilimsel incelemesi için AARO raporları yazımıza, sık tekrarlanan başka yanlış bilgiler için Uzay hakkında doğru bilinen yanlışlar yazımıza bakabilirsiniz. Aynı dönemin başka bir sözde bilim klasiği için Tanrıların Arabaları sayfası da iyi bir eşlikçidir.