Chandra, Fırıldak Galaksisi M101'de yeni bir gizemli cisim sınıfı buldu

Bu bileşik görüntüde Fırıldak Galaksisi olarak bilinen M101 bize tam yüzünü dönmüş durumda. Mor tonlu kolları, altın sarısı bir çekirdeğin çevresinde saat yönünde kıvrılıyor. Kolların üzerinde ve aralarında beyaz ve mor renkte çok sayıda küçük nokta dağılmış. NASA'ya göre bu noktaların çoğu yıldız çiftleri; ama yedisi bir bilmece. Sıradan bir gözle diğer ışık noktalarından ayırt edilemeyen bu cisimler, daha önce görülmüş hiçbir cisim sınıfına benzemiyor.

Nasıl çekildi?

Görüntü, NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi'nin X-ışını verileriyle Hubble Uzay Teleskobu'nun optik görüntüsünü birleştiriyor ve 9 Eylül 2026'da yayımlandı. Araştırmayı Alabama Üniversitesi'nden Mustafa Muhibullah yönetti; sonuçlar Nature Astronomy dergisinde yayımlandı. Ekip, Chandra arşivinde herkese açık verileri tarayarak altı galakside toplam 84 "aşırı yumuşak X-ışını kaynağı" (hypersoft X-ray source) buldu. Galaksilerden ikisi sarmal: M101 ve Andromeda (M31). Diğer dördü eliptik galaksi.

Kaynaklar, Chandra'nın en düşük X-ışını enerjilerinde çektiği görüntülerde görünüp yüksek enerjili görüntülerde kaybolan cisimler aranarak bulundu. Düşük enerjili X-ışınları elektromanyetik tayfta enerjik morötesi ışınımla komşu olduğu için, araştırmacılar bu kaynakların çok miktarda morötesi ışınım da ürettiği sonucuna vardı. Kaynaklara hem yıldız oluşumunun etkin olduğu bölgelerde hem de yaşlı yıldızların bulunduğu alanlarda rastlandı. Muhibullah, "Böyle davranan bir cisim grubuyla daha önce hiç karşılaşmamıştık. Doğal olarak bir sonraki adım bunların ne olduğunu bulmaya çalışmaktı" diyor.

Ne olabilirler?

Ekibe göre en olası açıklama, bir kara delik, nötron yıldızı ya da beyaz cücenin eş yıldızından madde çektiği ikili sistemler. Çekilen madde ısınıp X-ışını yayıyor. Bu tür sistemler daha önce de görülmüştü, ama bu kadar parlak morötesi ışınım ve düşük enerjili X-ışınıyla değil. Bu da, şimdiye dek fark edilmemiş büyük bir ikili sistem nüfusu olabileceğini düşündürüyor.

İki bilmeceye birden yanıt

• Tip Ia süpernovalar: Eşinden madde çeken bazı beyaz cüce sistemlerinin sonunda Tip Ia süpernova olarak patladığı düşünülüyor. Bu patlamalar evrenin genişlemesini ölçmek için kritik ve genişlemenin hızlandığının keşfinde önemli rol oynadı; ancak patlamadan önceki hâlleri yıllardır aranıyor. Çalışmanın ortak yazarı Jimmy Irwin'e göre bu patlamaları gerçekleşmeden önce saptamanın bir yolu bulunursa çok önemli olur; şu anda ancak patladıktan sonra inceleyebiliyoruz.
• Yıldızlararası gaz: Bazı galaksilerde yıldızlar arasındaki gazdan elektronları neyin söktüğü tam açıklanamıyor. Bu süreç yıldız oluşumunun hızını etkiliyor; kaynakların yoğun morötesi ışınımı burada kilit rol oynayabilir.

Kaynakların neden şimdiye kadar bulunamadığı da açık: Düşük enerjili X-ışınlarını algılamak zor, enerjik morötesi ışınım ise yıldızlararası ortamdaki hidrojen ve helyum tarafından kolayca soğuruluyor. Harvard ve Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden ortak yazar Rosanne Di Stefano'nun deyişiyle ekip, Chandra arşivini tarayarak teleskoplar için eskiden kör nokta olan bir alanı ortadan kaldırdı. Ayrıntıları haberimizde okuyabilirsiniz.