Outland

Outland, Peter Hyams'ın yazıp yönettiği, Sean Connery'nin başrolünü oynadığı 1981 yapımı bilimkurgu gerilimi. Jüpiter'in uydusu Io'daki bir titanyum madeninde geçen film, çoğu zaman bir "uzay westerni" olarak tanımlanıyor; hikâyesi ve temaları 1952 yapımı ünlü western Kara Gün'e (High Noon) açıkça benziyor. Sınır kasabasının yerini uzak bir madencilik üssü, kasaba şerifinin yerini federal bir polis alıyor.

Konusu

Federal polis William O'Niel, Con-Amalgamated şirketinin Io'da işlettiği titanyum cevheri madencilik üssü Con-Am 27'ye görevlendiriliyor. Io'da yaşam zor: Solunabilir bir atmosfer yok, uzay giysileri hantal ve hava sınırlı. Vardiyalar uzun, ama ikramiyeler yüksek. Üssün genel müdürü Mark Sheppard, göreve geldiğinden beri bütün verimlilik rekorlarının kırıldığıyla övünüyor. O'Niel'in eşi Carol, oğullarını Io'da büyütemeyeceğini düşünerek onu da alıp Dünya'ya dönmek üzere üssü terk ediyor.

Bu sırada madenciler arasında açıklanamayan ölümler yaşanıyor: Bir madenci psikotik bir kriz sırasında uzay giysisi olmadan bir asansöre giriyor ve basınç kaybından ölüyor, bir başkası da benzer bir krizin ardından hayatını kaybediyor. O'Niel, isteksiz de olsa yardım eden üssün doktoru Lazarus ile birlikte, ölümlerin ardında madencilerin günlerce durmadan çalışmasını sağlayan ama aylar içinde onları psikoza sürükleyen amfetamin benzeri bir uyuşturucu olduğunu keşfediyor. İzlerin genel müdür Sheppard'a uzandığını anladığında, kendisini susturmak için gönderilen kiralık katillerle tek başına yüzleşmek zorunda kalıyor.

Yapım

Hyams bir western yapmak istediğini anlatıyor: Herkes ona westernlerin öldüğünü söylemiş, ama sonra türün aslında uzayda yaşadığını fark etmiş. Sınırı, ama ihtişamıyla değil, oradaki hayatın zorluğuyla anlatmak istediğini söylüyor. Senaryoyu yazdıktan sonra Sean Connery'nin projeye katılmak istemesini büyük bir şans olarak görmüş. Kadroda Connery'nin yanında Peter Boyle ve Frances Sternhagen var.

Film Mayıs 1981'de vizyona girdi. İlk hafta sonu ABD'de 3 milyon dolardan fazla hasılat yaptı; yaklaşık 14 milyon dolarlık bütçesine karşılık ABD'deki toplam hasılatı 17-20 milyon dolar arasında kaldı. Eleştiriler karışıktı: Washington Post'tan Gary Arnold, Kara Gün'ün kalıplarının yüksek teknoloji ortamında işlemediğini yazdı; Boston Globe ise iki film arasındaki benzerliklere rağmen Hyams'ın hikâyeyi hızlı ilerlettiğini övdü.

Bilim ne diyor?

Filmin geçtiği Io, Güneş Sistemi'nin en ilginç gök cisimlerinden biri. NASA'ya göre Io, Güneş Sistemi'nin volkanik olarak en etkin dünyası; yüzeyinde yüzlerce yanardağ var ve bazıları onlarca kilometre yüksekliğe lav fıskiyeleri püskürtüyor. Yanardağlar o kadar güçlü ki zaman zaman Dünya'daki büyük teleskoplardan görülebiliyor; yüzeyde erimiş silikat lav gölleri bile bulunuyor. Volkanik etkinlik o kadar yoğun ki Io'nun yüzeyi, kuyruklu yıldızların ve asteroitlerin büyük kraterler açabileceğinden daha hızlı yenileniyor. Io'nun yanardağlarının ilk izlerini 1979'da Voyager 1 tespit etti; kapaktaki fotoğraf ise Galileo sondasının Prometheus yanardağında keşfettiği kalderayı gösteriyor.

Gezegen bilimci Ryan Ogliore, 2023'te filmin Io yüzeyinde gösterdiği faaliyetlerin gerçekçi olmadığına dikkat çekti: Io, Jüpiter'in güçlü manyetosferinin içinde dolandığı için yoğun iyonlaştırıcı radyasyona maruz kalıyor; bu radyasyon insanları birkaç saat içinde öldürür. Film ayrıca, yapımından birkaç yıl önce Voyager 1'in keşfettiği yoğun volkanik ve sismik etkinliği de göstermiyor.

Etkisi

New York Times, filmin açılış hafta sonunda Los Angeles'ta ve New York'un doğu yakasında "sansasyonel" bir ilgi gördüğünü, ama pek çok küçük kentte zayıf kaldığını yazdı. Dağıtımcı, filmi 350'den az salonda açıp seyirci kitlesinin yavaş yavaş büyümesini bekleyen bir strateji izlemişti. Bugün Outland'ı izlerken dikkat çeken asıl şey, uzayı romantik bir keşif alanı olarak değil, kâr için çalışanlarını gözden çıkaran bir şirketin yönettiği zorlu ve tehlikeli bir iş yeri olarak göstermesi. Bu bakış açısı, filmi bir western uyarlaması olmanın ötesine taşıyor.

Neden izlemeli?

Outland, Sean Connery'nin karizmasını taşıyan, gergin ve atmosferik bir gerilim. Madencilik üssünün dar koridorları, kirli ve kalabalık yaşam alanları, bilimkurgu sinemasında sık görülen parlak gemilerin tam tersi bir dünya çiziyor. Western sevenler Kara Gün'e yapılan göndermeleri yakalamaktan keyif alacak; Io'nun gerçek koşullarını merak edenler ise filmin bilimsel eksiklerini bu gezegen uydusu hakkında yeni bilgiler öğrenmek için bir başlangıç noktası olarak kullanabilir.

Kısaca

• Yıl: 1981
• Yönetmen ve senarist: Peter Hyams
• Süre: 109 dakika
• Mekân: Jüpiter'in uydusu Io
• Oyuncular: Sean Connery, Peter Boyle, Frances Sternhagen, James B. Sikking, Kika Markham