Haydut gezegen avının kısa tarihi

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, hiçbir yıldızın çevresinde dolanmayan haydut gezegenlerin aranmasında 2000'den 2026'ya uzanan önemli adımları sıralıyor.

Gözlem tarafında çizelge 2000'de Orion'da bulunan ilk adaylarla başlıyor. 2012'de ESO'nun CFBDSIR 2149'u, 2020'de Dünya kütlesindeki ilk aday geliyor. 2023'te ise Webb, Orion'da 540 aday saptadı. Orion'un çizelgede iki kez yer alması dikkat çekici: ilk adaylarla 540 aday arasında 23 yıl var.

Sayı tahminleri ise büyük farklılık gösteriyor:

• 2011: yıldız başına yaklaşık 2 Jüpiter kütleli haydut gezegen.
• 2017: üst sınır olarak yıldız başına 0,25.

İkinci değer, ilk tahminin yalnızca sekizde biri kadar; bu da haydut gezegenlerin sayısı konusunda belirsizliğin ne kadar büyük olduğunu gösteriyor. Çizelge 2026'da Roman'ın fırlatılmasıyla sona eriyor.

Veriler NASA, ESO ve ESA/Webb kaynaklarına dayanıyor. Bu gezegenlerin nasıl oluştuğunu ve nasıl bulunduğunu Yıldızı olmayan gezegenler var mı? yazımızda okuyabilirsiniz.

Karanlık gezegenler nasıl bulunuyor?

Haydut gezegenlerin ne kendi ışığı vardır ne de ışığını yansıtacakları bir yıldız; bu yüzden görülmeleri çok zordur. İki ana kökenleri olduğu düşünülüyor: gezegen sistemlerinin kaotik ilk döneminde yakın geçişlerle yıldızından koparılıp savrulmak ya da küçük bir gaz bulutu parçasının çökmesiyle tek başına doğmak.

Çizelgedeki bulgular iki farklı yöntemle elde edildi. Kütleçekimsel mikromerceklenmede görünmez bir gezegen uzaktaki bir yıldızın önünden geçerken onun ışığını büker ve yıldız kısa süreliğine parlar; gezegen ne kadar hafifse parlama o kadar kısa sürer. 2020'deki Dünya kütleli adaya işaret eden olay yalnızca 41,5 dakika kadar sürmüştü; 2011 tahmini de bu yöntemin verilerine dayanıyor. Orion'daki adaylar ve CFBDSIR 2149 ise kızılötesinde doğrudan görüntülemeyle bulundu: genç gezegen kütleli cisimler oluşum sırasında biriken ısıyı hâlâ yaydığı için kızılötesinde parlar.

Sık sorulanlar

CFBDSIR 2149 neden gezegen sayılıyor?

Yaklaşık 100 ışık yılı uzaktaki cisim Jüpiter'in 4-7 katı kütlede. Üyesi olduğu yıldız grubu sayesinde yaşı 50-120 milyon yıl olarak kestirilebildiği için kahverengi cüce değil, gezegen kütleli olma olasılığı yüksek.

Webb'in Orion bulgusu kesinleşti mi?

Adayların varlığı değil, yaklaşık yüzde 9'unun çiftler hâlinde olduğu iddiası (JuMBO) tartışmalı. Kevin Luhman 2024 ve 2025'teki çalışmalarında bunların çoğunun arka plan kaynaklarına uyduğunu bildirdi.

Roman'dan ne bekleniyor?

NASA, Galaksi'nin merkez bölgesini tarayacak teleskobun yüzlerce haydut gezegeni, Mars kadar hafif olanları bile ortaya çıkarmasını bekliyor.