Ülker yıldız kümesi nedir, neden Türk kültüründe bu kadar önemli?

Ülker, Boğa takımyıldızında yer alan ve çıplak gözle küçük, parlak bir yıldız öbeği gibi görünen bir açık yıldız kümesidir. Gökbilimdeki adı M45, uluslararası adı Pleiades'tir. NASA'ya göre yaklaşık 445 ışık yılı uzaklıktaki kümede binden fazla yıldız var ve görece karanlık bir yerden kolayca seçiliyor. Türk kültüründeki önemi ise adının çok eski olmasından ve bin yıldır dilde, edebiyatta, halk inancında yaşamasından geliyor: "Ülker" sözcüğü Kaşgarlı Mahmud'un 11. yüzyılda yazdığı Dîvânü Lugāti't-Türk'te zaten yer alır.

Gökyüzünde Ülker

Açık yıldız kümesi, aynı gaz bulutundan birlikte doğmuş ve kütleçekimiyle gevşekçe bir arada duran yıldızlar topluluğudur (bkz. yıldız kümesi). Ülker'in yaşı yaklaşık 100 milyon yıl olarak hesaplanıyor; kullanılan modele göre tahminler 75 ile 150 milyon yıl arasında değişiyor. Küme yaklaşık 250 milyon yıl daha bir arada kalacak, sonra galaksideki çekim etkileşimleri yüzünden dağılacak. En parlak üyesi 2,86 kadirlik Alcyone'dir. Gözlem koşullarına göre çıplak gözle 6 ile 14 arasında yıldız sayılabilir.

Fotoğraflarda yıldızları saran mavi pus, uzun süre kümenin doğduğu bulutun artığı sanıldı. Bugün bunun, kümenin saniyede yaklaşık 18 kilometre hızla içinden geçtiği ilgisiz bir toz bulutu olduğu biliniyor. Uzaklığı da uzun süre tartışıldı: Hipparcos uydusunun verisi kümeyi yaklaşık 385 ışık yılına yerleştirmişti. 2014'te radyo teleskoplarıyla yapılan çok uzun taban çizgili interferometri ölçümü ise 136,2 parsek, yani yaklaşık 444 ışık yılı buldu.

Verileri göster

Uzaklık	yaklaşık 444-445 ışık yılı
Üye yıldız	1.000'den fazla
Yaş	yaklaşık 100 milyon yıl
Toplam parlaklık	1,6 kadir
Çıplak gözle görülen	6-14 yıldız
Dağılmasına kalan	yaklaşık 250 milyon yıl

Neden her kültürün dikkatini çekti?

Ülker hem çok sıkı ve göz alıcı bir öbek hem de ekliptiğe yakın, yani Güneş'in, Ay'ın ve gezegenlerin yolu üzerindedir. Bu yüzden takvim tutan bütün toplumların gözü ondaydı. Babil'in yaklaşık MÖ 1000'de derlenen MUL.APIN yıldız listesinde "Ay'ın yolundaki" takımyıldızlar sayılırken ilk sırada MUL.MUL, yani "Çok Yıldız" adıyla Ülker gelir. Almanya'da bulunan ve yaklaşık MÖ 1600'e tarihlenen Nebra gök diskinde de kümenin yedi nokta ile gösterildiği kabul edilir. Antik Yunan şairi Hesiodos onu "İşler ve Günler"de anar; Japonca adı Subaru ise "bir araya toplanmak" anlamındaki fiilden gelir.

Türk dilinde ve kültüründe Ülker

Kaşgarlı Mahmud'un sözlüğünde Ülker iki yerde geçer. "Yulduz" (yıldız) maddesinde Arapçadaki Süreyyâ'ya Türkçede Ülker dendiği, Kutup Yıldızı'na Temürkazuk dendiği gibi yazılır. "Ülker" maddesinde ise ilginç bir ek bilgi vardır: Savaşta "ülker çerig" denen bir düzen kullanılır; askerler her yandan bölük bölük toplanır, biri ilerleyince ötekiler de ona uyar. Yani kümenin sıkı öbek görüntüsü bir savaş düzenine ad olmuştur.

Türk Dil Kurumu'nun Güncel Türkçe Sözlük'ü Ülker'i Boğa takımyıldızındaki, "yedi parlak yıldız ve etrafındaki gaz katmanı ile güzel görünüm veren yıldız kümesi" diye tanımlar; eş anlamlıları olarak Yedikızkardeş, Süreyya, Peren ve Pervin'i verir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Süreyyâ" maddesi buna halk ağzındaki başka adları da ekler: yediger, yedigen, yedi kardeş, yedi kandil ve bazı yörelerde topçalar. Aynı madde, kümenin halk edebiyatının pek çok türünde yer aldığını belirtir.

Divan şiirinde Ülker; inci gerdanlığa, sevgilinin dişlerine, çiy tanesine benzetildi. Ramazan gecelerinde minareler arasına gerilen mahyalar da Süreyyâ'ya benzetilirdi. Mehmet Âkif, Çanakkale şehitleri için yazdığı şiirde "Yedi kandilli Süreyyâ'yı uzatsam oradan" der; bir başka şiirinde ışıl ışıl bir yalıyı "Ülker gibi baştan başa nûr" diye anlatır.

Ülker, mevsimleri haber veren bir işaret olarak da bilinirdi. TDV'nin aktardığı bir Arap atasözü, "Ülker akşam vakti doğarsa çoban örtü ister" der. Gökbilim açısından bu doğrudur: Güneş, Ülker'in tam karşısına, Akrep tarafına geldiğinde küme gün batımıyla birlikte doğar. IAU sınırlarına göre Güneş Akrep'in önünden kasımın son haftasında geçer; yani soğukların başladığı mevsimdir. Halk arasında hadis diye anlatılan "Ülker sabahleyin doğarsa âfet kalkar" sözünün ise sahih kaynaklarda yer almadığını, folklorik bir rivayet olduğunu aynı madde vurgular.

Türkiye'den ne zaman görülür?

Ülker sonbahar akşamlarında doğu ufkundan yükselir, kışın ise akşam saatlerinde gökte yüksekte durur. NASA en iyi gözlem ayı olarak aralığı gösterir. Kent ışıklarından uzak bir yerde çıplak gözle kolayca bulunur; bir dürbün çok daha fazla yıldızı ortaya çıkarır. Yerini gökyüzü haritamızda, fiziksel özelliklerinin ayrıntısını Ülker yıldız kümesi maddemizde bulabilirsiniz.

Kısaca

• Ülker (M45), Boğa takımyıldızında, yaklaşık 444 ışık yılı uzaklıkta, binden fazla yıldızlı genç bir açık kümedir.
• Ekliptiğe yakın olduğu için Babil'den Japonya'ya pek çok kültürün takviminde ve göğünde yer aldı.
• "Ülker" adı 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud'un sözlüğünde vardır; "ülker çerig" bir savaş düzeninin adıdır.
• Türkçede Yedikızkardeş, yedi kandil, yediger gibi adlarla da anılır; divan şiirinde ve Mehmet Âkif'te sık geçer.
• Akşam doğuşu kasım sonuna denk geldiği için kışın yaklaştığının işareti sayılmıştır.

Güneş'in ve gezegenlerin bugün hangi burçta ve gerçekte hangi takımyıldızda olduğunu Burçların gökyüzü sayfasında ve doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında görebilirsiniz.