Uzayda bitki yetişir mi?

Evet, uzayda bitki yetişir. Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (ISS) NASA'nın "Veggie" adlı sistemiyle marul, hardal, Çin lahanası ve zinya çiçeği yetiştirildi; Mart 2023 itibarıyla cüce domates de başarıyla büyütüldü. Ancak mikroçekim bitkiler için kolay bir ortam değil: kaynaklarda birçok bitkinin Dünya'dakilerden belirgin biçimde küçük kaldığı ve daha yavaş büyüdüğü belirtiliyor.

Veggie nedir?

Veggie, ORBITEC ile birlikte tasarlanan ve ISS'te 2014'te devreye giren bir yetiştirme birimi. Kütlesi 8 kilogramdan az, gücü 90 vat; kırmızı, mavi ve yeşil LED'lerle aydınlatılıyor. Tohumlar, içinde besin ve kök yatağı bulunan yapışkan "bitki yastıkları"na yerleştiriliyor; böylece kökler aşağı, gövde yukarı doğru yönlendirilebiliyor. Veggie'nin halefi olan Advanced Plant Habitat ise 2017'de istasyona teslim edildi.

İlk deneme Veg-01 oldu: Veggie, SpaceX-3 görevi ile istasyona gitti ve altı yastığın her birinde "outredgeous" adlı kırmızı romaine marul tohumu vardı. Haziran 2014'te, Expedition 39 uçuş mühendisi Steve Swanson bitkileri hasat edip dondurdu. Aynı çalışmada zinyalar 60 gün yetişip çiçek açtı; Scott Kelly'nin Ocak 2016'da çektiği kare, Veggie'de çiçek açan ilk bitkiyi gösteriyor. Sonraki yıllarda Tokyo Bekana lahanası, Mizuna hardalı ve başka marul türleri geldi (VEG-03, 2016; VEG-04, 2019). 25 Nisan 2019'da astronot Christina Koch Veggie PONDS çalışmasında marul ve mizuna yetiştirip hasat etti.

Neden uğraşıyorlar?

Gerekçe gıda ve yaşam desteği. ISS'te bir astronot günde yaklaşık 1,8 kilogram gıda ve ambalaj gerektirir; dört kişilik, üç yıllık bir Mars yolculuğunda bu miktar 11.000 kilogramı bulabilir. Ayrıca 2009 tarihli bir çalışmaya göre A, C ve K vitaminleri, folik asit ve tiamin bir yıl gibi kısa bir sürede belirgin biçimde azalabiliyor; Mars görevi için depolama süresi ise beş yılı bulabilir. NASA'nın değerlendirmesine göre bitkiler taze ve besleyici gıdanın yanında astronotların ruhsal iyiliğine de katkı sağlıyor, yaşam destek sistemlerini yenilenebilir kılıyor. Bitkiler atık suyu geri dönüştürür, oksijen üretir ve havayı temizler.

Mikroçekimde bitkiler ne yapıyor?

Yerçekimi olmayınca bitki, kökünün aşağı gövdesinin yukarı uzayacağı yönü bilmiyor. Yönlü ışık verildiğinde bitkiler yine de normal gelişiyor; yani kök ve gövde zıt yönlerde uzuyor (BMC Plant Biology, 2012). Veggie'nin yastıklı ve LED'li tasarımı bu yüzden önemli. Bu alandaki araştırmalar sürüyor; NASA'nın yeni çalışmaları arasında Antarktika yosunu ve C4 fotosentezi gibi konular da var. ISS'te yürütülen diğer deneyler için ISS'te yapılan bilimsel deneyler sayfasına bakın.

Verileri göster

2014	Veg-01: ilk marul hasadı
2016	Zinya, Veggie'de çiçek açtı
2017	Advanced Plant Habitat teslim
2019	Veggie PONDS: marul, mizuna
2023	Cüce domates yetişti

Ay ve Mars toprağında?

2014'te yayımlanan bir çalışmada (Wamelink ve arkadaşları, PLOS ONE) Mars ve Ay toprağını taklit eden malzemelerde bitkiler 50 gün boyunca çimlenip hayatta kaldı; dört türden yalnızca biri tam çiçek oluşumuna ulaştı. NASA da başka gezegenlerde bulunan regolitin yetiştirme ortamı ya da gübre kaynağı olarak nasıl daha uygun hâle getirilebileceğini araştırıyor. Gerçek Ay yüzeyinde ise 2019'da Çin'in Chang'e-4 aracı kapalı bir kapta pamuk, kolza ve patates tohumlarını filizlendirdi; bu hikâye Ay'ın uzak yüzüne inen araç yazımızda anlatılıyor.

Sık karıştırılanlar

• "Uzayda bitki yetişmez" yanlış; yetişir, ama tarım ölçeğinde değil, küçük deney kutuları ölçeğinde.
• Yerçekimsiz ortam bitkinin ölmesi demek değil; yalnızca büyüme biçimini ve hızını değiştiriyor.