Ay'ın uzak yüzüne ilk inen uzay aracı hangisi?

Ay'ın uzak yüzüne ilk yumuşak inişi Çin'in Chang'e-4 aracı yaptı: 3 Ocak 2019, 02.26 UTC. Araç, Ay'ın Dünya'dan hiç görünmeyen tarafındaki South Pole-Aitken havzasının içinde yer alan Von Kármán kraterine indi. 2024'te Chang'e-6 aynı bölgeden örnek toplayıp Dünya'ya getirdi ve uzak yüzden örnek getiren ilk görev oldu.

Neden bu kadar geç?

Ay Dünya'ya hep aynı yüzünü döndüğü için uzak yüzden gelen radyo sinyalleri doğrudan Dünya'ya ulaşamaz; Ay'ın kendisi sinyali engeller. Bu yüzden iniş için önce bir röle uydusu gerekti. Çin, 2018'de fırlattığı 425 kilogramlık Queqiao ("Saksağan Köprüsü") uydusunu Ay'ın ötesindeki Dünya-Ay L2 noktasının çevresinde bir halo yörüngesine yerleştirdi (14 Haziran 2018). Uydu, 4,2 metrelik anteniyle iniş aracı ve gezgini dinleyip verileri Dünya'ya aktardı; Ay'dan yaklaşık 65.000 kilometre uzaktaydı. Uzak yüzün "karanlık yüz" olmadığını ayrı bir yazıda anlattık.

Chang'e-4 görevi

Chang'e-4, 7 Aralık 2018'de Xichang'dan bir Uzun Yürüyüş 3B roketiyle fırlatıldı; Ay yörüngesine 12 Aralık'ta girdi ve 3 Ocak 2019'da, yerel gündoğumundan kısa süre sonra indi. İniş yeri Von Kármán krateri, Theodore von Kármán'ın adını taşıyor. South Pole-Aitken havzası ise yaklaşık 13 kilometre derinliğiyle, çarpmanın alt kabuğu ve belki manto malzemesini açığa çıkarmış olabileceği düşünülen bir bölge. Şubat 2019'da iniş yerine "Statio Tianhe" adı verildi.

Aracın içinden yaklaşık 12 saat sonra 140 kilogramlık, altı tekerlekli Yutu-2 gezgini indi; planlanan ömrü üç aydı. Yutu-2 Kasım 2019'da Lunohod 1'in Ay'daki çalışma süresi rekorunu aştı. Gezginin taşıdığı aletler arasında panoramik kamera, yer radarı, tayfölçer, İsveç'in ASAN aleti ve Kiel Üniversitesi'nin dozimetresi vardı; dozimetre Ay yüzeyindeki radyasyon dozunu ISS'tekinin 2-3 katı olarak ölçtü.

Ne buldular?

• Mayıs 2019'da Nature'da yayımlanan çalışma (Ouyang Ziyuan ve ekibi), gezginin tayf ölçümlerinde manto kaynaklı olabilecek malzeme saptandığını bildirdi.
• Şubat 2020'de Science Advances'te yayımlanan radar çalışması (Li Chunlai ve ekibi), uzak yüzün yüzeye yakın katmanlı yapısını gösterdi.
• Aralık 2021'de "Gizemli Kulübe" adı verilen bir cisim görüntülendi; Yutu-2 Ocak 2022'de ona ulaştı ve düzensiz şekilli bir kaya olduğunu gördü.
• Görevin biyoloji deneyinde 3 kilogramlık kapalı bir kapta pamuk, kolza ve patates tohumları vardı; 15 Ocak 2019'da filizlenme bildirildi ama yalnızca pamuk görüntüsü yayımlandı. Ay gecesinde dış sıcaklık −52 °C'ye düşünce deney 9 gün sonra sona erdi (bkz. uzayda bitki yetişir mi?).

Verileri göster

2018	Queqiao röle uydusu L2'de
2019	Uzak yüze ilk iniş (3 Ocak)
2024	Chang'e-6 fırlatıldı (3 Mayıs)
2024	Chang'e-6 iniş (1 Haziran)
2024	Örnekler Dünya'da (25 Haziran)

Chang'e-6: örnekle dönüş

Chang'e-6, 3 Mayıs 2024'te Wenchang'dan bir Uzun Yürüyüş 5 roketiyle fırlatıldı ve 1 Haziran 2024'te 22.23 UTC'de, South Pole-Aitken havzasındaki Apollo havzasının güney mare bölgesine indi. Kepçe ve matkapla toplanan örnekler 3 Haziran'da uzak yüzden fırlatılan ilk kalkışla yörüngeye çıktı, 25 Haziran'da İç Moğolistan'a paraşütle indi. Toplam örnek kütlesi 1.935,3 gramdı. İniş yine Queqiao-2 röle uydusunun desteğiyle yapıldı.

Sık karıştırılanlar

• "Ay'a ilk inen" ile "uzak yüze ilk inen" aynı şey değil. Daha önceki inişler Ay'ın Dünya'ya bakan yüzündeydi; Apollo ve Luna görevleri bunların örnekleri. Ay'ın tarihi için Ay'ın yüzeyi: denizler, kraterler ve uzak yüz sayfasına bakabilirsiniz.
• Bu inişten önce uzak yüzü görmüştük, ama yüzeye dokunmamıştık. Uzak yüz, uzay araçlarının fotoğraflarıyla daha önce haritalanmıştı; Chang'e-4 yüzeyden ilk ölçümleri getirdi.