Salih Zeki'nin hayat çizgisi

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, Osmanlı'nın son döneminin matematikçi ve gökbilimcisi Salih Zeki'nin hayatını İstanbul'da başlayıp yine İstanbul'da biten sekiz durakla anlatıyor.

Salih Zeki 1864'te İstanbul'da doğuyor ve 1882'de Darüşşafaka'yı birincilikle bitiriyor. 1887'de Paris'ten dönüyor; dokuz yıl sonra, 1896'da Rasathane-i Âmire'nin müdürü oluyor.

• 1909: Yönettiği Rasathane, 31 Mart'ta yıkılıyor; çizginin en sarsıcı durağı bu.
• 1913: Darülfünun'un rektörü oluyor.
• 1915: Lobaçevski konferanslarını veriyor.
• 1921: İstanbul'da hayatını kaybediyor.

Zaman akışında iki dönem öne çıkıyor. İlki eğitim ve yurt dışı birikimiyle Rasathane müdürlüğüne yükseliş; ikincisi Rasathane'nin yıkılmasının ardından Darülfünun'daki yönetim ve öğretim yılları. Müdürlükten Rasathane'nin yıkılışına 13 yıl, yıkılıştan rektörlüğe ise dört yıl geçiyor. Lobaçevski konferansları, son yıllarında da bilimsel tartışmaların içinde kaldığını gösteriyor.

Veriler İstanbul Üniversitesi ve Osmanlı bilimi araştırmalarına dayanıyor. Salih Zeki'yi ayrıntılı anlatan Salih Zeki yazısını da okuyabilirsiniz.

Rasathane-i Âmire neydi, neden yıkıldı?

Rasathane-i Âmire 1868'de İstanbul'un Avrupa yakasında, Avrupa ile Osmanlı istasyonları arasında meteoroloji verisi alışverişi için kuruldu; hava tahmini ve doğru zaman tutmak da görevleri arasındaydı. Yani bugünkü anlamda bir gözlemevinden çok bir meteoroloji kurumuydu; bilim tarihçisi Feza Günergun, burada zaman zaman astronomi gözlemlerinin de yapılmış olabileceğini belirtir. Salih Zeki, kurucu müdür Aristide Coumbary'nin ölümünün ardından başa geçti.

Kurum, 31 Mart Vakası sırasında isyancılar tarafından tahrip edildi. Ertesi yıl yeniden kurma görevi matematikçi Fatin Gökmen'e verildi; o da Kandilli'yi seçti ve düzenli çalışmalar 1 Temmuz 1911'de başladı. Bugün Boğaziçi Üniversitesi'ne bağlı Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü bu çizginin devamı.

Sık sorulanlar

Salih Zeki astronomiye nasıl yöneldi?

Posta ve Telgraf İdaresi'nde çalışırken idarenin Fransız teknik danışmanı Émile Lacoine onu gökbilime ve takvim hesabına yönlendirdi. İlk takvimini Rumi 1308 (1892) mali yılı için yayımladı.

Lobaçevski konferanslarında ne anlattı?

Paralellik aksiyomunun geçerli olmadığı Öklid dışı geometrileri. Mart 1915'teki iki konferansta, Beltrami'nin "psödoküre" denen eğri yüzey üzerindeki geometrisinin Lobaçevski'nin düzlem geometrisiyle uyuştuğunu gösterdi.

En tanınmış eseri hangisi?

Orta Çağ İslam dünyasındaki matematik ve astronomi çalışmalarını inceleyen Âsâr-ı Bâkiye. İlk iki cildi 1913'te çıktı; dört cilt olarak tasarlanmıştı, son ikisi yazma hâlinde kaldı.