Burçlar kuşağının tarihi

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, burçlar kuşağının ve takımyıldız sisteminin yaklaşık üç bin yıllık gelişimini sekiz durakta özetleyen bir zaman çizelgesi.

Çizelge Mezopotamya'da başlıyor: MÖ 1000 dolaylarında MUL.APIN yıldız metni derleniyor, MÖ 409-398 arasında ise Babil'de gökyüzü 12 eşit burca bölünüyor. Ardından Yunan astronomisi geliyor; MÖ 130 dolaylarında Hipparkos presesyonu buluyor, yaklaşık üç yüzyıl sonra, MS 150 dolaylarında Almagest 48 takımyıldızı kayda geçiriyor.

• 964 dolayları: es-Sufi'nin kitabı yazılıyor.
• 1438-1439: Zîc-i Sultânî ile çizelge 15. yüzyıla ulaşıyor.
• 1922: IAU 88 takımyıldızı kabul ediyor; bu, Almagest'teki 48 takımyıldızdan 40 fazla.
• 1930: Delporte sınırları yayımlanıyor ve takımyıldızların gökteki sınırları kesinleşiyor.

Çizelgenin ilk ve son durağı arasında yaklaşık 2.900 yıl var; son iki adım ise yalnız sekiz yıl arayla atılmış.

Veriler MUL.APIN metnine, Almagest'e ve Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) kayıtlarına dayanıyor. Hikâyenin tamamını Burçlar nereden geliyor? Zodyak'ın tarihi yazısında okuyabilirsiniz.

Bu verilerin arka planı

Çizelgedeki duraklar aslında tek bir sorunun izini sürüyor: Güneş'in bir yıl boyunca yıldızların önünde çizdiği görünür yol, yani ekliptik, nasıl bölünüp adlandırıldı? Ekliptiğin iki yanındaki yaklaşık 8'er derecelik kuşak, Ay'ın ve parlak gezegenlerin dolaştığı bölgedir; "zodyak" adı da Eski Yunanca "küçük hayvanlara ait" anlamındaki zōdiakos'tan gelir.

Gündüz Güneş'in hangi yıldızların önünde durduğu doğrudan görülemediği için eski gözlemciler bunu şafaktan önce doğuda yükselen ya da gün batımından sonra batıda kaybolan yıldızlardan çıkarıyordu. MUL.APIN'in iki kil tableti bu doğuş ve batış zamanlarını, takvimi düzenleme yöntemleriyle birlikte sıralar; metnin bilinen en eski kopyası MÖ 686'dan kalmadır. Babil'in 30 derecelik dilimleri ise bilinen ilk gök koordinat sistemi sayılır.

Bugünkü karışıklığın kökü Batlamyus'a uzanır: burçların başlangıcını yıldızlara değil ilkbahar ekinoksuna bağladı. Dünya ekseninin yavaş yalpalaması bu noktayı yüzyıllar içinde kaydırdıkça burçlar ile takımyıldızlar birbirinden ayrıldı. Bu yüzden Batı astrolojisinin kullandığı "tropikal zodyak" mevsimlere bağlıdır, gökteki yıldızlara değil.

Sık sorulanlar

Burç ile takımyıldız aynı şey mi?

Hayır. Burç, ekliptiğin 30 derecelik eşit dilimlerinden biridir ve gökte gerçek bir sınırı yoktur. Takımyıldız ise IAU'nun sınırlarını çizdiği, büyüklükleri birbirinden çok farklı gök bölgeleridir.

Bugünkü yıldız adlarının çoğu nereden geliyor?

Aldebaran, Hamal, Denebola gibi pek çok ad, es-Sufi'nin Sabit Yıldızlar Kitabı gibi eserlerle süren Arap geleneğinin mirasıdır.

Zîc-i Sultânî neden önemli?

Semerkant'ta Uluğ Bey'in gözlemevinde hazırlanan katalog 992 yıldızın konumunu yeniden ölçtü; doğruluğu ancak 16. yüzyılda Takiyüddin ve Tycho Brahe'nin çalışmalarıyla geçildi.