Yuvarlak olmanın sınırındaki cisimler
- Veri kaynağı
- NASA
- İnfografiğin yer aldığı yazı
- Yazıyı oku →
- İnfografikteki veriler
Verileri göster
Mimas (yaklaşık 396 km) Sınırda, hafif yumurtamsı Proteus (Neptün'ün uydusu) Düzensiz, kutu benzeri Vesta (asteroit) Küreye yakın, dengede değil Ceres (yaklaşık 952 km) Hidrostatik dengede Iapetus (yaklaşık 1.472 km) Dengeden belirgin sapma
Bu infografik ne anlatıyor?
Bu infografik, küre biçimine ulaşıp ulaşmamak arasındaki sınırda duran beş gök cisminin şeklini karşılaştırıyor.
Listedeki cisimler aynı soruya farklı yanıtlar veriyor:
- Mimas (yaklaşık 396 km) sınırda duruyor ve hafif yumurtamsı bir görünüme sahip.
- Neptün'ün uydusu Proteus düzensiz, kutuya benzeyen bir biçimde.
- Asteroit Vesta küreye yakın olsa da dengede değil.
- Ceres (yaklaşık 952 km) hidrostatik dengeye ulaşmış tek örnek olarak öne çıkıyor.
- Iapetus (yaklaşık 1.472 km) ise dengeden belirgin biçimde sapıyor.
En dikkat çekici karşılaştırma Ceres ile Iapetus arasında: Iapetus, Ceres'ten yaklaşık 520 km daha büyük olduğu hâlde dengede değil. Mimas ise Ceres'ten yaklaşık 556 km küçük ve yalnızca sınırda kalabiliyor. Bu tablo, yuvarlak olmanın yalnızca boyuta bağlı tek bir eşikle açıklanamayacağını gösteriyor.
Veriler NASA'ya dayanıyor. Konunun arka planı için hidrostatik denge maddesini okuyabilirsiniz.
Bir gök cismi neden yuvarlaklaşır?
Küçük bir kaya parçası düzensiz biçimini korur, çünkü kütleçekimi malzemenin sertliğini yenemeyecek kadar zayıftır. Cisim büyüdükçe kütleçekimi güçlenir; belli bir boyuttan sonra yüksek yerler zamanla aşağı doğru “akar”, çukurlar dolar ve cisim yuvarlaklaşır. Bu duruma hidrostatik denge denir: her katman, üstündeki malzemenin ağırlığını altındaki basınçla taşır.
Konunun bir de tanım boyutu var. IAU, 24 Ağustos 2006'da Prag'da kabul ettiği tanımda gezegen ve cüce gezegen sayılmak için hidrostatik denge biçimini alacak kadar kütleyi şart koştu. Sınırdaki cisimlerin şekli bu yüzden sınıflandırma açısından da önem taşıyor.
Eşik malzemeye göre değişir. Buz kayadan daha kolay biçim değiştirdiği için buzlu cisimler daha küçük boyutlarda yuvarlaklaşır. Buzlu Mimas denge biçiminde görünen en küçük cisim kabul edilirken kayalık Vesta, 520 km dolayındaki boyutuna rağmen dengede değildir ve yüzeyinde yaklaşık 500 km genişliğinde dev bir krater taşır.
Sık sorulanlar
Proteus neden yuvarlak değil?
Yaklaşık 420 km çaplı Proteus, belirgin biçimde düzensiz olan en büyük buzlu cisimdir. NASA, bu uydunun biraz daha kütlesi olsa küreye dönüşebileceğini belirtir.
Iapetus'u dengeden uzaklaştıran ne?
Iapetus'un ekvatorunu 10 km yüksekliğinde bir dağ zinciri sarar ve cisim hidrostatik dengeden belirgin biçimde sapar. Ay ve Merkür gibi ondan çok daha büyük cisimler de tam denge biçiminde değildir.
Dengedeki her cisim gezegen midir?
Hayır. Ceres dengede olduğu hâlde cüce gezegendir; gezegeni cüce gezegenden ayıran ölçüt yörüngesinin çevresini temizlemiş olmasıdır. Mimas gibi yuvarlak uydular da bir gezegenin çevresinde dolandıkları için gezegen sayılmaz.
