TÜBİTAK UZAY tepki tekeri

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, TÜBİTAK UZAY'ın geliştirdiği tepki tekerinin temel teknik özelliklerini tek bakışta özetliyor.

Tablodaki değerler üç grupta toplanabilir:

• Performans: Teker 15 Nms açısal momentum depolayabiliyor, ±4000 devir/dk hıza kadar her iki yönde dönebiliyor ve 250 mNm çıkış torku üretiyor. Açısal momentum tekerin ne kadar dönüş “biriktirebildiğini”, tork ise uyduyu ne kadar hızlı çevirebildiğini belirler.
• Kütle: Bütün bu işi 8,5 kg'lık bir birimle yapıyor.
• Ömür: Alçak yörüngede 7 yıl, yerdurağan yörüngede 15 yıl çalışacak şekilde tasarlanmış.

Ömür satırları arasındaki fark dikkat çekici: yerdurağan yörüngedeki ömür, alçak yörüngedekinin iki katından fazla, aradaki fark 8 yıl. Yerdurağan uydular uzun süre hizmet vermek üzere tasarlandığından, bu ekipmanın da o süre boyunca kesintisiz çalışabilmesi gerekiyor. Tepki tekeri uydunun yönelimini yakıt harcamadan ayarladığı için bu süre, görev ömrünün kendisini doğrudan etkiler.

Veriler TÜBİTAK UZAY'a dayanıyor. Tepki tekerlerinin nasıl çalıştığını ve neden genellikle dörtlü takım hâlinde kullanıldığını tepki tekerleği yazısında bulabilirsiniz.

Tepki tekeri uyduyu nasıl çevirir?

Tepki tekeri, bir elektrik motoruna bağlı ağır bir volandır. Motor volanın hızını değiştirdiğinde açısal momentumun korunumu gereği uydu ters yönde döner. Böylece roket ateşlemeden, çok hassas biçimde yön değiştirilebilir. Teker aracı yalnızca kendi kütle merkezi çevresinde çevirir; onu bir yerden bir yere taşımaz.

TÜBİTAK UZAY'ın tekeri bir mekanik ve bir elektronik birimden oluşuyor; tablodaki 8,5 kilogram bu iki birimin toplamı, 15 Nms'lik kapasite ise dakikada 4000 devirdeki değer. Kurum bu ekipmanı yıldız izler, Güneş algılayıcı ve küresel konumlama algılayıcısıyla birlikte yerli olarak geliştirdiği kritik uydu parçaları arasında sayıyor. Uçuş modelleri 15 Nisan 2023'te fırlatılan İMECE yer gözlem uydusu ve Türksat 6A için üretildi; proje listesinde Ay Araştırma Programı (AYAP-1) için dört uçuş modeli de yer alıyor.

Sık sorulanlar

Bir uyduda neden birden fazla teker olur?

Üç eksende yönelim için en az üç farklı doğrultuda teker gerekir; arıza durumunda görevi kurtarmak için çoğunlukla dördüncü bir yedek eklenir. Kepler teleskobu dört tekerinden ikisini yitirince asıl görevini sürdüremedi ve K2 adlı yeni bir görevle çalışmaya devam etti.

Teker sürekli hızlanırsa ne olur?

Uyduyu küçük dış torklara karşı dengede tuttukça tekerde momentum birikir ve sonunda azami hıza ulaşır; buna doyma denir. Biriken momentum küçük iticilerle ya da alçak yörüngede Dünya'nın manyetik alanına yaslanan manyetik tork çubuklarıyla boşaltılır.

Tepki tekeri yörüngeyi değiştirebilir mi?

Hayır. Yalnızca uydunun baktığı yönü ayarlar; yörünge düzeltmeleri için hâlâ itici ya da iyon motoru gerekir.