Samanyolu'nun Türkçedeki adları

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, gökyüzünde uzanan galaksimizin Türkçede bugüne kadar kullanılmış farklı adlarını ve bu adların anlamlarını bir arada gösteriyor.

Tabloda altı ad yer alıyor; bunlar bugünkü kullanımdan eskimiş biçimlere doğru sıralanabilir:

• Samanyolu: Bugünkü yaygın ad.
• Samanuğrusu: "Saman hırsızı" anlamına geliyor; buradaki uğru sözcüğü hırsız demek.
• Gökyolu: Gök ve yol sözcüklerinden oluşuyor.
• Hacıyolu: Eş anlamlı bir ad olarak kaydediliyor.
• Hacılaryolu: Eskimiş bir kullanım.
• Kehkeşan: Farsça kökenli ve eskimiş bir ad.

Adlar arasındaki ortak nokta dikkat çekiyor: altı addan dördünde "yol" sözcüğü geçiyor. Samanyolu ve Samanuğrusu saman imgesini paylaşırken, Hacıyolu ile Hacılaryolu aynı kökten türemiş görünüyor. Listedeki tek yabancı kökenli ad ise Farsça Kehkeşan.

Veriler Türk Dil Kurumu'na dayanıyor. Adın kökeni hakkında daha fazlası için Samanyolu adı nereden geliyor? yazımıza göz atabilirsiniz.

Bu adlar nereden geliyor?

Türk Dil Kurumu sözlüğü Samanyolu'nu “açık gecelerde gökyüzünde boydan boya görülen uzun, bol yıldızlı, ışıklı şerit” diye tanımlıyor. Ad, karanlık gecelerde görülen bu soluk ve dağınık ışık şeridinin yere saçılmış bir saman izine benzetilmesinden geliyor. Samanuğrusu'nda imge daha da canlı: şerit, saman çalıp kaçan birinin yol boyunca döktüğü izler gibi düşünülmüş. Sözlük adların neden konduğunu açıklamıyor; anlamları imgelerin kendisinden çıkıyor.

Benzer bir imge komşu kültürlerde de var. Ermeni geleneğinde şeridin adı “Saman Hırsızının Yolu”; Sırpçada ise “Kumova slama”, yani “vaftiz babasının samanı” deniyor. Eski Yunanlar aynı şeritte süt gördü: İngilizcedeki Milky Way, Latince via lactea üzerinden “sütlü çember” anlamındaki Yunanca adlandırmaya dayanıyor. Çincede, Japoncada ve Korecede şerit bir ırmağa, Fincede ve Estoncada kuşların yoluna benzetiliyor.

Sık sorulanlar

Kehkeşan bugün hiç kullanılıyor mu?

Sözlükte eskimiş sayılıyor, ama edebiyatta hâlâ karşımıza çıkıyor.

O ışık şeridi aslında ne?

İçinde yaşadığımız galaksinin diskinin içeriden, kenarından görünüşü. Şeridin bir bulut değil, sayısız sönük yıldızdan oluştuğunu ilk kez 1610'da Galileo Galilei teleskobuyla gördü.

Galaksi sözcüğünün Türkçe karşılığı var mı?

Var. Türk Dil Kurumu, dilimize Fransızca galaxie sözcüğünden geçen galaksinin Türkçe karşılığı olarak “gök ada”yı veriyor.