On İki Hayvanlı Takvim'in izleri

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, On İki Hayvanlı Takvim'in yazılı kaynaklardaki izlerini 584'ten 15. yüzyıla uzanan bir zaman çizgisi üzerinde gösteriyor.

Zaman çizgisi takvimin Göktürk döneminden Uluğ Bey'in astronomi cetveline kadar yüzyıllar boyunca izlenebildiğini ortaya koyuyor:

• 584: İşbara Kağan'ın mektubu, listedeki en eski iz.
• 731: Kül Tegin'in ölümü ve onun adına dikilen yazıtlar; ilk izden yaklaşık bir buçuk yüzyıl sonra.
• 1072-1074: Dîvânü Lugāti't-Türk, takvimin bir dil eserinde de yer aldığını gösteriyor.
• 13. yüzyıl: Tûsî'nin Zîc-i İlhânî'si.
• 1437-1440: Zîc-i Uluğ Bey.

Sıralama, takvimin önce kağanlık yazışmalarında ve anıt yazıtlarda, sonra bir dil eserinde, en sonunda da iki büyük astronomi cetvelinde (zîc) yer aldığını gösteriyor. İlk kayıt ile Uluğ Bey'in zîci arasında yaklaşık 850 yıl var; bu da takvimin Türk dünyasında uzun süre kullanılmaya devam ettiğine işaret ediyor.

Veriler TDV İslâm Ansiklopedisi'ne dayanıyor. Takvimin ayrıntıları ve Türkçe yıldız adları için Türklerde gökyüzü maddemize bakabilirsiniz.

On İki Hayvanlı Takvim nasıl işler?

Takvimin temel birimi on iki yıllık bir döngüdür: her yıl bir hayvanın adını taşır, on ikinci hayvandan sonra sayım yeniden baştan başlar. Kaşgarlı Mahmud'un verdiği sıraya göre döngü sıçanla açılır, domuzla kapanır. Bu yüzden Orhun Yazıtları'nı okuyan biri, olayların "hangi hayvanın yılında" yaşandığını da öğrenir.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Takvim" maddesinde Necati Akgür, sistemin önemli bir eksiğine dikkat çeker: yılların ardışık bir sayısı yoktur. "Pars yılı" demek, hangi pars yılının kastedildiğini tek başına söylemez. Sonraki dönemlerde bu takvimle verilen tarihler bu yüzden başka takvimlerle birlikte yazıldı; Maniheist Uygurlar, örneğin, hayvan yılının yanına Mani'nin ölüm yılını başlangıç alan ayrı bir sayım ekledi. İslâmiyet'in kabulünden sonra da takvim unutulmadı. Hıtâ-Uygur takvimi diye anılan biçimde on ve on ikilik döngüler altmış yıllık döngüleri, üç altmış yıllık döngü de 180 yıllık büyük döngüyü oluşturur; yıl 365,2436 gün kabul edilir.

Sık sorulanlar

Takvimin kökeni hakkında ne anlatılır?

Kaşgarlı'nın aktardığı anlatıya göre bir hakan, savaş tarihlerinde yanılmamak için yıllara ad konmasını ister. Ilısu'yu (İli Irmağı) geçen on iki hayvanın adı yıllara verilir; suyu ilk geçen sıçan olduğu için döngü onunla başlar. Bu bir halk açıklamasıdır, takvimin gerçek kökenini göstermez.

Çin takvimiyle aynı mı?

Aynı on iki hayvan Çin takviminde de vardır; orada on "göksel boy" ile birleşerek altmış yıllık bir döngü oluşturur. Sistemin önce kimde ortaya çıktığı araştırmacılar arasında tartışmalıdır.

Kaşgarlı kitabının tarihini nasıl verir?

Bu sistemle: Hicrî 466 yılının Muharrem ayında "yılan yılı" girdiğini yazar.