Ay'ın neredeyse boş gaz örtüsü

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, Ay'ı saran son derece seyrek gaz örtüsünün temel özelliklerini ve Ay yüzeyindeki koşulları birkaç sayıyla özetliyor.

En çarpıcı satır yoğunluk: Ay'ın gaz örtüsünde Dünya'dakinden 10¹⁵ kat, yani bir milyon milyar kat daha az molekül bulunuyor. Bu ince örtünün ana gazları helyum, neon ve argon. Tabloda yoğunluğun yanında yüzey kütleçekimi de yer alıyor: Ay'ın çekimi Dünya'nınkinin yalnızca altıda biri kadar.

Sıcaklık satırları gündüzle gece arasındaki uçurumu ortaya koyuyor:

• Gündüz yüzey sıcaklığı 127 °C'ye çıkıyor.
• Gece -173 °C'ye iniyor.
• İki değer arasındaki fark tam 300 °C.

Son satır, bu tablonun arkasındaki ölçümlerden birine işaret ediyor: LADEE ölçümleri 2013-2014 yıllarını kapsıyor.

Veriler NASA'ya dayanıyor. Bu gazların nereden geldiğini ve Ay'ın neden kalın bir atmosfere sahip olmadığını Ay'ın atmosferi var mı? yazımızda okuyabilirsiniz.

Atmosfer mi, ekzosfer mi?

Ay'ı saran gaz o kadar seyrektir ki gökbilimciler ona atmosfer yerine ekzosfer der. Dünya'da havanın molekülleri sürekli birbirine çarpar; basınç, rüzgâr, bulut ve ses bu çarpışmalardan doğar. Ay'da ise atomlar birbirine neredeyse hiç rastlamaz: yüzeyden kopan bir atom başka bir atoma değmeden yere düşebilir ya da uzaya kaçabilir. Yüzeydeki basınç yaklaşık 3×10⁻¹⁵ atmosfer, gazın toplam kütlesi 10 tondan azdır.

Bu örtü, sürekli kaybedilen ve yenilenen bir dengedir. LADEE ölçümlerine göre helyum ve neon büyük ölçüde Güneş rüzgârından gelir; argon-40 ise Ay toprağındaki radyoaktif potasyum-40'ın bozunmasıyla oluşur. Mikrometeor çarpmaları da kayaçlardan atom koparır. Kütleçekimi zayıf olduğu ve kaçış hızı saniyede yalnızca 2,38 kilometre olduğu için bu gaz kalıcı olarak tutulamaz.

LADEE (Ay Atmosferi ve Toz Ortamı Kâşifi) 6 Ekim 2013'te Ay yörüngesine girdi, toplam 223 gün çalıştı ve Nisan 2014'te planlandığı gibi Ay'ın uzak yüzüne çarptırıldı. Ekzosferde neon buldu, meteor yağmurları sırasında tozun arttığını gördü.

Sık sorulanlar

LADEE'den önce ölçüm yapılmış mıydı?

Evet. Apollo 12, 14 ve 15'te bırakılan aletler gaz yoğunluğunu ölçtü; Apollo 17'nin LACE deneyi argon-40 ve helyum-4 başta olmak üzere birkaç gazı saptadı.

Ay'ın hiç kalın bir atmosferi oldu mu?

Araştırmalara göre 3-4 milyar yıl önce, volkanik gaz çıkışı sayesinde yaklaşık 70 milyon yıl boyunca bugünkü Mars atmosferinin iki katı kalınlıkta bir atmosferi vardı.

Ay'da gökyüzü gündüz neden siyah?

Güneş ışığını saçacak hava olmadığı için. Dünya'da gökyüzünü mavi yapan saçılma Ay'da yaşanmaz.