Webb'in aynalı labirenti: MACS J0454.1-0300'ün büküp çoğalttığı galaksiler

Görüntü, sanki bir aynalı labirente girmiş gibi bükülmüş, uzamış ve çoğalmış galaksilerle dolu. Karenin ortasında altın sarısı, büyük ve parlak bir eliptik galaksi, çevresinde de yine altın tonlarında çok sayıda galaksi yer alıyor: Bunlar MACS J0454.1-0300 adlı galaksi kümesinin üyeleri. Kümenin çevresine dağılmış, en büyükleri merkezin etrafında geniş bir yay çizen turuncu ve aşırı bozulmuş galaksiler ise kümeye ait değil; çok daha uzaktaki galaksilerin bükülmüş görüntüleri. Karede beyazımsı mavi görünen birkaç büyük galaksi ve aynı renkteki parlak, yakın yıldızlar da seçiliyor.

Kare, NASA, ESA ve Kanada Uzay Ajansı'nın (CSA) James Webb Uzay Teleskobu'nun 29 Eylül 2026'da yayımlanan "Ayın Fotoğrafı". Kümenin kendisi de çok uzakta: ESA'ya göre galaksilerinden gelen ışık o kadar uzun süredir yolda ki kümeyi, evren yaklaşık 8 milyar yaşındayken göründüğü hâliyle görüyoruz.

Kozmik bir büyüteç

Bu tuhaf görünüm kütleçekimsel merceklenmenin sonucu: Galaksi kümesi gibi devasa kütleli bir cisim, arkasındaki daha uzak cisimlerin ışığını büker ve büyütür. Böylece gökbilimciler, normal koşullarda teleskopların göremeyeceği kadar uzaktaki galaksileri, yıldız kümelerini, hatta tek tek yıldızları gözleyebiliyor. ESA, büyük turuncu galaksilerin yanı sıra karenin en kenarındaki küçük kırmızımsı galaksilerin bile kümenin kütleçekimiyle minik yaylara dönüştüğüne dikkat çekiyor.

Merceklenme aynı galaksiyi iki, hatta dört kez gösterebiliyor. Dört ya da daha fazla görüntü için arka plandaki cismin konumunun ve öndeki kütlenin şeklinin tam uygun olması gerekiyor; bu yüzden olay galaksi kümelerinin yalnızca yüzde 10–20'sinde görülüyor. Araştırmacılar bu ender düzeni MACS J0454.1-0300'de iki kez saptadı; bu, aynı kümede birden fazla kez görüldüğü ilk durum. Çoğaltılan görüntüler evrenin gençlik dönemine ait: Büyük Patlama'dan 2 milyar yıl sonraki, birleşme sürecinde olduğu ve büyük bir yıldız oluşumu patlaması yaşadığı anlaşılan bir galaksi grubu ile Büyük Patlama'dan yalnızca 800 milyon yıl sonraki tek bir galaksi.

Gökbilimciler merceklenen bölgelerde, yalnızca 5 ışık yılı genişliğindeki alanlara karşılık gelen parlak "düğümler" de buldu; bunların bazıları 300 kattan fazla büyütülmüş görünüyor.

Hubble'dan Webb'e

Aynı küme 2014'te Hubble Uzay Teleskobu tarafından da görüntülenmişti. ESA'ya göre fark çarpıcı: İki karede de Samanyolu'ndaki iki parlak yıldız ve kümenin merkezine yakın bulanık beyaz galaksi ortak; ancak Webb'in yeni görüntüsü, Hubble karesinde görünmeyen yüzlerce galaksiyi ortaya çıkarıyor. Bu galaksiler hep oradaydı, fakat Webb onların çok daha kırmızı ışığına çok daha duyarlı.

Veriler iki gözlem programından geliyor. L. Furtak'ın yürüttüğü ilk program, evrenin ilk milyar yılındaki merceklenmiş tek tek yıldızları arıyor ve kümenin görüş alanındaki merceklenmiş bir galaksiyi, aşırı büyütülmüş tekil yıldızların izleri için izleyecek. S. Fujimoto'nun programı ise çok sayıda galaksi kümesini birçok dalga boyunda gözleyerek yıldız oluşumunun başlangıcını ve erken galaksilerin evrimini inceliyor. Böylece MACS J0454.1-0300 gibi dev kümeler, evrenin en uzak ve en eski köşelerine bakmak için doğanın sunduğu birer büyüteç işlevi görüyor.