Zodyak ışığının temel sayıları

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, zodyak ışığını oluşturan gezegenler arası toz bulutunu dört temel sayıyla özetliyor.

Işığın kaynağı, Güneş ışığını yansıtan küçük toz taneleridir. Verilere göre bu tanelerin boyutu 10 ile 300 mikrometre arasında değişiyor; yani en büyüğü en küçüğünden yaklaşık 30 kat iri. Bu tozun nereden geldiği sorusunun cevabı da tabloda: tozun yüzde 85'ten fazlası Jüpiter ailesi kuyruklu yıldızlarına bağlanıyor. Kısacası zodyak ışığı, büyük ölçüde kuyruklu yıldızların geride bıraktığı ince bir toz örtüsünün parıltısı.

• Bulutun sınırı: Juno uzay aracının ölçümleri, toz bulutunun yaklaşık 2 AU uzaklığa kadar uzandığını gösteriyor.
• Çarpma hızı: Toz taneleri Juno'ya saatte yaklaşık 16 bin km hızla çarpıyor; bu çarpmalar bulutun yapısını anlamaya yardım eden veriler arasında.

İlk iki satır tozun ne olduğunu ve nereden geldiğini, son iki satır ise bulutun ne kadar geniş olduğunu ve uzay araçlarıyla nasıl ölçüldüğünü anlatıyor. Veriler NASA'ya dayanıyor. Zodyak ışığını Türkiye'den ne zaman ve nasıl görebileceğinizi zodyak ışığı rehberimizde okuyabilirsiniz.

Bu toz bulutu nasıl ölçüldü?

Zodyak ışığı, Güneş Sistemi'nin iç bölgesinde gezegenlerin yörünge düzlemi boyunca yassı bir disk gibi yayılmış tozun güneş ışığını saçmasıyla oluşur. Tek tek tanecikler görülemeyecek kadar küçüktür; kütleleri bir nanogramdan birkaç on mikrograma kadar değişir. Ama sayıları o kadar fazladır ki birlikte gökte geniş bir parıltı yaratırlar. Toz ekliptik boyunca yoğunlaştığı için bu ışık da gökte Güneş'in yolunu izler.

Bulutun sınırına dair bilgi beklenmedik bir yoldan geldi. Danimarka Teknik Üniversitesi'nden John Leif Jørgensen, Juno'nun manyetometre deneyi için tasarladığı yıldız izleyici kameralardan birini ardışık görüntülerde tanınmayan cisimleri yakalayacak biçimde programladı. Jüpiter yolculuğu sırasında binlerce görüntüde beliren ve kaybolan izlerin araca çarpan toz taneciklerinden kaynaklandığı anlaşıldı. Hesaplar, Mars yörüngesinin biraz ötesinde Jüpiter'in kütleçekiminin tozun içeri girmesini engelleyen bir sınır oluşturduğunu gösterdi. Bulgular Journal of Geophysical Research: Planets dergisinde yayımlandı.

Sık sorulanlar

Toz Mars'tan mı geliyor?

Kesin değil. Tozun dağılımı Mars'ın neredeyse dairesel yörüngesine uyduğu için araştırmacılar Mars'ı olası bir kaynak olarak önerdi. Ancak tozun Mars'ın kütleçekiminden nasıl kurtulduğu açıklanamadı; Pioneer 10, Pioneer 11, Galileo, Ulysses ve Cassini'deki toz ölçerler de böyle bir işaret bulmamıştı.

Zodyak ışığı neden ufka yakın yerde en parlaktır?

Toz tanecikleri ışığı en çok geliş yönüne yakın açılarda saçar. Bu yüzden ışık, Güneş ufkun hemen altındayken ufuktan yükselen bir koni gibi en parlak hâlindedir.

Yalancı şafakla aynı şey mi?

Evet. Kültürümüzde fecr-i kâzib diye bilinen, sabaha karşı doğuda ufuktan eğik yükselen akçıl aydınlık zodyak ışığıdır.