Teleskobun dört yüzyıllık serüveni

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, Galileo'nun 1609'daki ilk teleskoplarından ilk ışığı 2029'a planlanan ELT'ye uzanan teleskop tarihinin dönüm noktalarını bir zaman çizelgesinde gösteriyor.

Çizelgenin ilk iki satırı teleskobun doğuşunu anlatıyor: 1609'da Galileo'nun ilk teleskopları, 59 yıl sonra, 1668'de ise Newton'un ilk aynalı teleskobu. Ardından çizelge büyük bir sıçramayla doğrudan 1990'a geçiyor.

Bu tarihten sonra kilometre taşları sıklaşıyor:

• 1990: Hubble yörüngeye bırakıldı.
• 1998: VLT'de ilk ışık alındı.
• 1999: Chandra fırlatıldı.
• 2021: James Webb, Hubble'dan 31 yıl sonra fırlatıldı.
• 2026: Rubin, 10 yıllık taramasını sürdürüyor.
• 2029: ELT'nin ilk ışığı planlanıyor.

Galileo'dan James Webb'e 412 yıl geçti; çizelgedeki sekiz kilometre taşının altısı 1990 ve sonrasına düşüyor.

Veriler Museo Galileo, Science Museum, NASA, ESO ve Rubin Gözlemevi kaynaklarına dayanıyor. Teleskopların çalışma ilkesi için Teleskop nedir, nasıl çalışır? yazısını okuyabilirsiniz.

Teleskopların gücü nereden geliyor?

Teleskop, uzaktaki cisimlerden gelen ışığı toplayıp bir noktada odaklayan alet. Bilinen ilk patent başvurusunu 2 Ekim 1608'de Hollandalı gözlükçü Hans Lipperhey yaptı. Galileo icadı 1609'da Venedik'te duyup kendi aletini üretti; ilk teleskobu yalnızca 3 kat büyütüyordu. Ocak 1610'da Jüpiter'in çevresindeki uyduları gördü ve gözlemlerini Sidereus Nuncius (Yıldız Habercisi) adlı kitapçıkta duyurdu.

Newton'un aynaya yönelmesinin nedeni, mercekli teleskopların parlak cisimlerin çevresinde renkli saçaklar oluşturan renk sapmasıydı. Aynada ışık camın içinden geçmediği için bu sorun yok; ayna arka yüzünden desteklenebildiği için büyük boyutlarda sarkma da aşılabiliyor. Bugün 10 metreyi aşan bütün dev araştırma teleskoplarının aynalı olması bundan. Mercekli çağın zirvesi ise 1897'de hizmete giren Yerkes Gözlemevi'nin 102 cm'lik objektifi oldu.

Sık sorulanlar

Teleskobu Galileo mu icat etti?

Tek bir mucit göstermek zor. Lipperhey'den kısa süre sonra Jacob Metius da başvurdu, meclis patenti vermedi. Galileo ise aleti gökyüzüne çevirip sistemli gözlem yapan ve sonuçlarını yayımlayan ilk kişi oldu.

Bir teleskopta en önemli ölçü hangisi?

Büyütme değil, ışığı toplayan merceğin ya da aynanın çapı, yani açıklık. Toplanan ışık çapın karesiyle orantılı: 10 metrelik bir teleskop, 2 metrelikten 25 kat fazla ışık topluyor. Büyütme ise göz merceği değiştirilerek ayarlanıyor.

“Teleskop” sözcüğü nereden geliyor?

1611'de Giovanni Demisiani, Eski Yunanca “uzak” anlamındaki tele ile “bakmak” anlamındaki skopein sözcüklerini birleştirerek türetti.