Sekiz gezegenin eksen eğikliği

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, Güneş Sistemi'ndeki sekiz gezegenin dönme eksenlerinin ne kadar eğik olduğunu derece cinsinden karşılaştırıyor.

Değerler küçükten büyüğe sıralandığında tablo çok geniş bir yelpazeye yayılıyor:

• Merkür (0,034) neredeyse dik duran bir eksene sahip; onu Jüpiter (3,1) izliyor.
• Dünya (23,4), Mars (25,2), Satürn (26,7) ve Neptün (28,3) birbirine yakın bir grup oluşturuyor. Mars'ın eğikliği Dünya'nınkinden yalnızca 1,8 derece fazla.
• Uranüs (97,8) 90 dereceyi aşarak adeta yan yatmış durumda.
• Venüs (177,4) listenin en uç değeri; 180 dereceye bu kadar yakın bir eğiklik, gezegenin ekseninin neredeyse ters döndüğünü gösteriyor.

Böylece gezegenlerin yarısı 23 ile 29 derece arasında toplanırken Merkür ve Jüpiter bir uçta, Uranüs ve Venüs ise diğer uçta kalıyor. En küçük ile en büyük değer arasındaki fark 177 dereceyi aşıyor.

Veriler NASA'ya dayanıyor. Kavramın ayrıntıları için eksen eğikliği maddesine göz atabilirsiniz.

Eksen eğikliği nasıl tanımlanıyor?

Eksen eğikliği, bir gezegenin dönme ekseninin yörünge düzlemine dik doğrultudan ne kadar saptığını gösteren açıdır; aynı açı, ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasındaki açı olarak da okunabilir. Dünya için bu değer bugün 23,44 derecedir ve mevsimlerin asıl nedeni budur: eksen uzayda hep aynı yöne baktığı için yılın bir bölümünde kuzey yarımküre Güneş'e yönelir, ışınlar oraya daha dik gelir ve gündüzler uzar.

90 dereceyi aşan değerler bir ölçüm hatası değil, tanımın sonucudur. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) pozitif kutbu sağ el kuralıyla belirler: parmaklar dönme yönünde kıvrıldığında başparmağın gösterdiği kutup pozitif sayılır. Bu tanımla ters yönde dönen Venüs'ün eğikliği 177,4 derece çıkar. Aynı durum, Venüs'ün yalnızca 3 derece kadar eğik olduğu ama öteki gezegenlerin çoğunun tersine (retrograd) döndüğü biçiminde de anlatılabilir.

Eğiklik eskiden gnomon denen dikili bir çubuğun gölgesiyle ölçülürdü; bugün gök cisimlerinin konumlarının hassas ölçümleriyle belirleniyor.

Sık sorulanlar

Uranüs'ün yan yatmış olması ne demek?

NASA'ya göre Uranüs, ekvatoru yörüngesine neredeyse dik duran tek gezegendir. Yaklaşık 84 Dünya yılı süren yılının kabaca dörtte birinde Güneş kutuplardan birinin tam üzerinde parlar, gezegenin öbür yarısı 21 yıl süren karanlık bir kışa gömülür.

Bu değerler hiç değişmez mi?

Değişir. Dünya'nın eğikliği son 5 milyon yılda yaklaşık 22,1 ile 24,5 derece arasında gidip geldi. Mars'ınki ise milyonlarca yıl içinde 0 ile 60 derece arasında değişebilir.

Mevsimleri Güneş'e uzaklık mı belirler?

Hayır. Dünya Güneş'e en yakın noktadan ocak başında, kuzey yarımkürenin kışında geçer; mevsimleri uzaklık değil eğiklik belirler.