Gün batımında atmosferin oyunları

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, gün batımında atmosferin ışığı kırarak Güneş'in görünen konumunu ve biçimini nasıl değiştirdiğini gösteriyor.

Tabloya göre ufukta kırılma yaklaşık 34-35 yay dakikası. Güneş ufkun yalnızca 0,5 derece üstüne çıktığında bu değer yaklaşık 29 yay dakikasına iniyor. Yani yarım derecelik bir yükseklik farkı bile kırılmayı yaklaşık 5-6 yay dakikası azaltıyor; ufka ne kadar yakın bakarsak ışık o kadar çok bükülüyor.

Bu farkın gözle görülen bir sonucu var. Ufka daha yakın olan alt kenar, üst kenardan daha fazla kırıldığı için daha çok yukarı kaldırılmış görünüyor. Böylece batan Güneş tam bir daire gibi değil, basık bir yuvarlak gibi görünüyor. Tabloya göre bu görünen basıklık, çapın yaklaşık 1/6'sı kadar.

Kısacası gün batımında izlediğimiz Güneş görüntüsü, atmosferin ışığı farklı yüksekliklerde farklı miktarda kırmasıyla şekilleniyor.

Değerler, standart atmosfer koşullarında yapılan kırılma hesaplarına dayanıyor. Gün batımının renkleriyle ilgili ayrıntılar için Güneş batarken neden kızıl görünür? yazımızı okuyabilirsiniz.

Atmosfer ışığı nasıl büker ve boyar?

Atmosfer, Güneş ışığına iki ayrı biçimde etki ediyor. Birincisi kırılma: hava, ışığı bir mercek gibi bükerek gök cisimlerini olduklarından biraz daha yukarıda gösteriyor. Ufuktaki kırılma Güneş'in görünen çapından biraz fazla olduğu için, Güneş'in alt kenarı ufka değiyormuş gibi göründüğü anda Güneş aslında geometrik olarak ufkun altında bulunuyor. Yani batan Güneş'i, gerçekte battıktan sonra da bir süre görmeye devam ediyoruz.

İkinci etki saçılma. Havadaki azot ve oksijen molekülleri kısa dalga boylu mavi ve yeşil ışığı, uzun dalga boylu kırmızıdan çok daha güçlü biçimde her yöne saçıyor; buna Rayleigh saçılması deniyor. Öğle vakti ışık atmosferin ince bir dilimini geçerken, akşam ufka paralel uzanan kalın bir hava katmanını aşmak zorunda kalıyor ve mavi ile yeşil yol boyunca tükeniyor. Geriye kalan turuncu-kırmızı ışık bulut damlacıkları gibi büyük parçacıklarda yeniden saçılınca (Mie saçılması) ufkun geniş bir bölümü kızıla boyanıyor.

Sık sorulanlar

Gün batımları neden çoğu zaman gün doğumlarından canlıdır?

Akşam havasında gün boyu biriken toz, aerosol ve kirlilik parçacıkları sabahkinden fazladır; bu parçacıklar kızıllaşmış ışığı daha geniş bir alana yayar.

Mars'ta gün batımı da kızıl mı?

Hayır, mavimsi. Curiosity gezgininin 15 Nisan 2015'te Gale Krateri'nden görüntülediği gün batımında Güneş'in çevresi mavi bir hâleyle çevriliydi; NASA'ya göre bunun nedeni Mars atmosferindeki çok ince toz parçacıkları.

Batan Güneş'e bakmak güvenli mi?

Ufka yaklaşmış olsa bile Güneş'e uzun süre doğrudan bakılmamalı; dürbün ya da teleskopla ise asla filtresiz bakılmamalı.