Gezegenler ne kadar basık?

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, altı gezegenin basıklık değerlerini en basıktan en yuvarlağa doğru sıralayarak karşılaştırıyor.

Sıralamanın başında dev gezegenler var:

• Satürn: 10.7 ile listenin en basık gezegeni.
• Jüpiter: 6.9 ile ikinci sırada.
• Uranüs: 2.3.
• Neptün: 1.7.

Kayalık gezegenlerin değerleri ise çok daha düşük: Mars 0.6, Dünya 0.3 ile listenin en yuvarlak gezegeni. Satürn'ün değeri Dünya'nınkinin yaklaşık 36 katı, Jüpiter'inki ise 23 katı. Satürn ile Jüpiter arasındaki fark bile (3.8) Uranüs'ün ya da Neptün'ün değerinden büyük.

Tablo, dört dev gezegenin hepsinin kayalık gezegenlerden belirgin biçimde daha basık olduğunu ve ilk iki sırayı Satürn ile Jüpiter'in açık farkla aldığını gösteriyor. Uranüs ile Neptün'ün değerleri ise birbirine oldukça yakın; aralarındaki fark yalnızca 0.6.

Veriler NASA'ya dayanıyor. Gezegenlerin neden yuvarlak olduğunu Gezegenler neden yuvarlak? yazısında okuyabilirsiniz.

Gezegenler neden basık?

Bir gezegeni önce yuvarlak yapan kütleçekimidir: maddeyi her yönden merkeze doğru eşit çeker ve cisim yeterince büyükse kayanın ya da buzun direncini yenerek onu küreye yakın bir biçime sokar. Gökbilimciler bu duruma hidrostatik denge diyor. Çekimin maddeyi içe doğru sıkıştırması ile maddenin basıncından doğan dışa doğru itme birbirini dengeler ve cisim kendi ağırlığı altında adeta bir sıvı gibi biçimlenir.

Basıklığı yaratan ise dönme. NASA'nın açıklamasıyla, dönen bir cisimde dış kenardaki madde içtekilere yetişebilmek için daha hızlı hareket etmek zorundadır; bu da ekvatorda dışa doğru bir şişkinlik oluşturur. Tablodaki değerler bu şişkinliğin yüzde olarak büyüklüğünü gösteriyor: Satürn ekvator çevresinde yüzde 10,7, Jüpiter yüzde 6,9 daha kalın. Uluslararası Astronomi Birliği'nin 24 Ağustos 2006'da kabul ettiği gezegen tanımında da hidrostatik denge biçimi, yani neredeyse yuvarlak bir şekil, gezegen sayılmanın koşullarından biri.

Sık sorulanlar

Tablodaki sayılar neyi ölçüyor?

Gezegenin ekvator çevresinde ne kadar şiştiğini, yüzde olarak. Örneğin Dünya'nın ekvator şişkinliği yüzde 0,3 düzeyinde.

Merkür ve Venüs neden tabloda yok?

İkisi de neredeyse kusursuz küre; basıklıkları bu karşılaştırmada öne çıkacak düzeyde değil.

Her gök cismi yuvarlak mı?

Hayır. Küçük cisimlerin çekimi malzemenin direncini yenemez. Mars'ın uydusu Phobos yaklaşık 27 × 22 × 18 km boyutlarında düzensiz bir cisim. Hidrostatik dengede olduğu doğrulanmış en küçük cisim ise 945 km çaplı cüce gezegen Ceres; yuvarlaklaşma eşiği bileşime göre değişiyor ve birkaç yüz kilometre çap civarında.