Gezegen öncesi disklerin ömrü ve boyutu
- Veri kaynağı
- ALMA; ESO
- İnfografiğin yer aldığı yazı
- Yazıyı oku →
- İnfografikteki veriler
Verileri göster
Disk yarıçapı 1000 AU'ya kadar İlk çöküş süresi 100.000 yıldan uzun Yıldıza gaz akışı yaklaşık 10 milyon yıl Bilinen en yaşlı disk 25 milyon yıl HL Tauri uzaklığı yaklaşık 450 ışık yılı HL Tauri'deki su buharı 3,7 Dünya okyanusu
Bu infografik ne anlatıyor?
Bu infografik, genç yıldızların çevresindeki gezegen öncesi disklerin ne kadar büyüyebildiğini, ne kadar yaşadığını ve iyi bilinen HL Tauri örneğini sayılarla gösteriyor.
Boyut açısından bu diskler 1000 AU'ya kadar yarıçaplara ulaşabiliyor. Zaman çizelgesi ise birkaç aşamadan oluşuyor:
- İlk çöküş: 100.000 yıldan uzun sürüyor.
- Yıldıza gaz akışı: yaklaşık 10 milyon yıl devam ediyor; bu, ilk çöküş süresinin yaklaşık 100 katı.
- Bilinen en yaşlı disk: 25 milyon yıl yaşında; yani tipik gaz akışı süresinin yaklaşık 2,5 katı kadar dayanmış.
Bu sıralama, gezegenlerin hammaddesini taşıyan disklerin kozmik ölçekte kısa ömürlü olduğunu, ama bazılarının beklenenden çok daha uzun yaşayabildiğini gösteriyor.
Tablonun son iki satırı HL Tauri'ye ayrılmış. Yaklaşık 450 ışık yılı uzaklıktaki bu sistemin diskinde, 3,7 Dünya okyanusuna eşdeğer su buharı bulunuyor. Bu sayı, gezegenleri oluşturacak malzemenin içinde suyun da hazır beklediğini somut biçimde gösteriyor.
Veriler ALMA ve ESO gözlemlerine dayanıyor. Disklerin oluşumu için gezegen öncesi disk maddemize göz atabilirsiniz.
Bu diskler neden önemli?
Gezegen öncesi diskler gezegenlerin doğduğu yerdir. Güneş Sistemi'nin de böyle bir diskten doğduğu düşünülür; bu fikre bulutsu hipotezi denir. Disklerin çok ince olması, gezegenlerin neden aşağı yukarı aynı düzlemde dolandığını da açıklar.
Süreç, bir molekül bulutunun bir parçasının kendi çekimiyle çökmesiyle başlar. Açısal momentum korunduğu için bulut küçüldükçe dönüşü hızlanır ve döndürülerek açılan pizza hamuru gibi yassılaşır. Diskin kütlesine gaz hâkimdir, ama evrimini büyük ölçüde toz taneleri yönlendirir: Toz ve buz taneleri bir araya gelerek kayalık ve dev gezegenlerin yapıtaşı olan gezegenciklere dönüşür. Yıldıza gaz akışı sona erdiğinde disk ya yıldız rüzgârıyla savrulur ya da ışımayı bırakır; tablodaki süreler, diskin ne kadar süre hammadde sunabildiğine dair bir fikir veriyor.
HL Tauri, Boğa takımyıldızında 100.000 yıldan genç bir yıldızdır. ALMA'nın 2014'te paylaştığı görüntüsü, diskte boşluklarla ayrılmış iç içe parlak halkalar gösterdi.
Sık sorulanlar
Disk neden küre değil de yassı?
Dönmenin yarattığı merkezkaç etkisi çekime yalnızca yarıçap doğrultusunda direnir; dönme eksenine paralel doğrultuda bulut çökmeye devam eder ve sonuçta ince bir disk kalır.
HL Tauri'deki karanlık halkalar ne anlama geliyor?
Oluşmakta olan gezegenlerin izi olabilirler. Disk beklenenden gelişmiş göründüğü için gezegen oluşumunun sanılandan hızlı ilerleyebileceği düşünüldü.
Enkaz diski de gezegen öncesi disk midir?
Hayır. Vega ve Fomalhaut gibi yıldızların çevresindeki gazı az, tozlu diskler daha ileri bir evreyi temsil eder; tozlarının gezegenciklerin çarpışmasıyla sürekli yenilendiği düşünülür.
