Ejnar Hertzsprung: kimyadan yıldızlara

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, Danimarkalı gökbilimci Ejnar Hertzsprung'un kimya mühendisliğinden yıldız astronomisine uzanan hayatını sekiz durakta özetliyor.

Çizgi 1873'te Frederiksberg'de başlıyor. Hertzsprung 1898'de kimya mühendisi oluyor; yani meslek hayatına gökyüzüyle değil laboratuvarla giriyor. Yalnızca yedi yıl sonra, 1905'te yayımladığı makaleyle yıldızları dev ve cüce olarak ayırıyor ve astronomideki asıl izini bırakıyor.

• 1909: Göttingen ve Potsdam'da çalıştığı dönem başlıyor.
• 1911: Ülker ve Hyades yıldız kümeleri için çizdiği diyagramlar, 1905'teki dev-cüce ayrımını kümeler üzerinde görünür kılıyor.
• 1913: Sefeid değişen yıldızlarını kullanarak uzaklık ölçüyor.
• 1919: Leiden Gözlemevi'ne geçiyor.

Zaman çizgisine bakınca en yoğun dönemin 1905-1913 arası olduğu görülüyor: sekiz yıl içinde makale, diyagramlar ve uzaklık ölçümü art arda geliyor. Hayatı 1967'de Roskilde'de sona eriyor.

Veriler Uzay Gündem derlemesine dayanıyor. Hertzsprung'un hayatının ayrıntıları için Ejnar Hertzsprung yazısına göz atabilirsiniz.

Dev ve cüce ayrımı nasıl ortaya çıktı?

Hertzsprung'un 1905 makalesinin arkasında basit ama güçlü bir akıl yürütme var. Harvard'da Antonia Maury yıldızları tayf çizgilerinin genişliğine göre gruplara ayırmıştı. Hertzsprung, çizgileri dar olan yıldızların öz hareketlerinin, yani gök küresi üzerinde yıllar içinde yaptıkları küçük yer değiştirmenin daha küçük olduğunu gördü. Az yer değiştiren bir yıldız ortalamada daha uzaktadır; uzakta olduğu hâlde parlak görünüyorsa gerçekte çok güçlü ışıyordur. Bu yolla G, K ve M gibi daha soğuk, kırmızımsı tayf sınıflarındaki yıldızların ışıma gücü bakımından iki ayrı gruba bölündüğünü gösterdi.

1911'deki küme diyagramları fikri sağlam bir zemine taşıdı: Bir kümedeki yıldızların hepsi bize aşağı yukarı aynı uzaklıkta olduğundan, görünür parlaklıkları karşılaştırmak gerçek parlaklıkları karşılaştırmak demekti. Henry Norris Russell'ın 1914'te Nature'da yayımladığı daha kapsamlı çizimle birleşen bu yaklaşım, bugün Hertzsprung–Russell diyagramı diye bilinen aracın temelini oluşturdu; adı 1933'te Bengt Strömgren önerdi.

Sık sorulanlar

Kimya eğitimi astronomide işine yaradı mı?

Evet. Leipzig'de Wilhelm Ostwald'ın laboratuvarında fotokimya çalışmıştı. Fotoğraf plakalarına aşinalığı, yıldız parlaklıklarını fotoğraf yoluyla ölçtüğü sonraki çalışmalarına zemin hazırladı.

1913'teki uzaklık ölçümü doğru muydu?

Yöntem doğruydu, sonuç değil. Güneş'e yakın on üç Sefeid'le Leavitt'in dönem-parlaklık ilişkisini ayarlayıp Küçük Macellan Bulutu'na uyguladı; ancak hesabındaki bir hata bulutu gerçekte olduğundan birkaç kat yakın gösterdi. Bugün uzaklığı yaklaşık 200 bin ışık yılı olarak ölçülüyor.

Leiden'de ne kadar kaldı?

1919'dan 1944'teki emekliliğine kadar. 1930'ların ortasından itibaren gözlemevini yönetti; yerine Jan Oort geçti.