Güneş tutulmasına çıplak gözle bakılır mı?

Hayır; Güneş tutulmasına çıplak gözle bakmak güvenli değildir. Tek istisna, tam Güneş tutulmasında Ay'ın Güneş'in parlak yüzünü bütünüyle örttüğü kısa "tam evre"dir. Kısmi ya da halkalı tutulmada, Güneş'in ne kadarı örtülmüş olursa olsun, korumasız bakış gözün ağ tabakasına kalıcı zarar verebilir. NASA'nın önerisi net: Güneş'e yalnızca ISO 12312-2 uluslararası standardına uygun tutulma gözlüğüyle ya da el tipi güneş filtresiyle bakılmalı.

Göze ne oluyor? Güneş retinopatisi

Güneş'ten gelen yoğun ışık, retinanın (gözün arka yüzeyini kaplayan ışığa duyarlı ağ tabaka) keskin görmeyi sağlayan merkezine, makulaya zarar verir. Bu hasara güneş retinopatisi ya da ışık retinopatisi denir. Yaygın inanışın aksine olay çoğunlukla bir "yanık" değildir: Güneş'e bakarken retinanın sıcaklığı yalnızca 4 °C kadar artar, zararı asıl ışığın dokuda başlattığı fotokimyasal tepkimeler verir.

İşin sinsi yanı, retinanın acı hissetmemesidir. Bakış sırasında hiçbir uyarı gelmez; belirtiler saatler sonra ortaya çıkabilir: görme alanının ortasında geçmeyen bir leke ya da bulanıklık. Birçok hastada görme keskinliği birkaç ay içinde düzelir, ama ağır vakalarda süreç bir yılı aşabilir ya da iyileşme eksik kalır. Güvenilir bir tedavisi de yoktur.

Kısmi tutulmada havanın pek kararmaması da yanıltıcıdır. Güneş'in yüzde 90'ından fazlası örtülmeden kararma fark edilmez; yüzde 99'da bile ortam, gün batımı sonrasındaki alacakaranlıktan daha karanlık olmaz. Yani "Güneş kapandı, artık bakabilirim" duygusu gerçeği yansıtmaz.

Güneş gözlüğü neden yetmez?

Sıradan güneş gözlüğü ne kadar koyu olursa olsun Güneş'e bakmak için güvenli değildir. Tutulma gözlüklerindeki filtreler, gelen ışığın yalnızca 100.000'de birini geçirecek şekilde üretilir ve görünür ışığın yanında morötesi ile kızılötesi ışınları da keser. Karartılmış film parçası gibi el yapımı filtreler bu korumayı sağlamaz.

Gözlüğü her kullanımdan önce kontrol edin: yırtık, çizik ya da başka bir hasarı varsa atın. 2015'ten bu yana ISO 12312-2'ye göre üretilen gözlükler hasar görmedikçe yıllarca kullanılabilir. Büyük tutulmalar öncesinde sahte ürünler de piyasaya çıktığı için gözlüğü güvenilir bir satıcıdan almak önemli. Çocuklar gözlüğü mutlaka bir yetişkinin gözetiminde kullanmalı.

Dürbün ve teleskopla bakmak: en büyük tehlike

Dürbün, teleskop ve fotoğraf makinesi Güneş ışığını toplayıp yoğunlaştırır. Önüne özel bir güneş filtresi takılmamış optik aletle Güneş'e bakmak anında ağır göz hasarına yol açar. Tutulma gözlüğü takılıyken bile filtresiz dürbünle bakılmamalı: NASA'nın uyarısına göre yoğunlaşan ışık gözlüğün filtresini delip geçebilir.

Verileri göster

Kısmi ya da halkalı evrede çıplak göz	Güvenli değil
Güneş gözlüğü (ne kadar koyu olursa olsun)	Güvenli değil
Filtresiz dürbün, teleskop, fotoğraf makinesi	Anında ağır göz hasarı
Tutulma gözlüğü takılıyken filtresiz dürbün	Güvenli değil
ISO 12312-2 uyumlu tutulma gözlüğü	Güvenli
İğne deliği izdüşümü	Güvenli (dolaylı bakış)
Tam evre süresince	Çıplak gözle bakılabilir

Güvenli yöntemler

• Tutulma gözlüğü ya da el tipi güneş filtresi: ISO 12312-2 standardına uygun, sağlam ve çiziksiz olmalı.
• İğne deliği izdüşümü: Bir kartona açılan küçük delik, Güneş'in görüntüsünü yakındaki bir yüzeye düşürür; Güneş'e değil, yüzeydeki görüntüye bakarsınız. Aynı iş, alüminyum folyoya delik açılmış bir kutuyla da yapılabilir. Mutfak kevgirinin delikleri bile kısmi evrede yere küçük hilaller çizer.
• 14 numara kaynakçı camı: Tutulma gözlüğü bulunamadığında kullanılabilecek bir seçenektir.

Tam evrede ne yapmalı?

Tam tutulmada Ay, Güneş'in parlak yüzünü bütünüyle örttüğünde gözlük çıkarılabilir ve yalnızca bu sırada görülebilen korona (Güneş'in dış atmosferi, "tacı") çıplak gözle izlenebilir. Bu süre kısadır: örneğin 2 Ağustos 2027 tutulmasında en uzun tam evre 6 dakika 23 saniye olacak. Güneş'in parlak yüzünden küçücük bir parça yeniden göründüğü anda gözlük hemen geri takılmalı. Tam evre yalnızca dar bir kuşakta yaşanır; kuşağın dışında kalanlar aynı tutulmayı kısmi görür ve gözlüğü hiç çıkarmamalıdır.

Tutulmaların nasıl oluştuğunu Ay evreleri ve tutulmalar maddesinde, küçük Ay'ın koca Güneş'i nasıl tam örtebildiğini de Güneş'in Ay'dan 400 kat büyük ama 400 kat da uzak olması yazısında bulabilirsiniz.

Türkiye'den görülecek Güneş tutulmalarının her il için başlangıç, en yüksek an ve bitiş saatlerini, Güneş'in yüzde kaçının örtüleceğini Güneş tutulması sayfasında bulabilirsiniz.