Ay'da su var mı?

Evet, Ay'da su var; ama göl ya da akarsu anlamında değil. Su, kutup bölgelerindeki sürekli gölgede kalan kraterlerde buz taneleri olarak, ayrıca yüzey toprağında çok küçük miktarlarda su molekülü ve hidroksil olarak bulunuyor. NASA, Ay'ın bir bütün olarak Sahra Çölü'nden yaklaşık 100 kat daha kuru olduğunu belirtiyor. Yani "Ay'da su var" cümlesi doğru, "Ay'da bol su var" cümlesi yanlış.

Ay neden kuru sanılıyordu?

Ay'da atmosfer olmadığı anlaşılınca suyun da olmayacağı düşünüldü. 1969-1972 arasındaki Apollo görevlerinin getirdiği örneklerde de su belirtisi çıkmadı ve yüzeyin tamamen kuru olduğu sonucuna varıldı. Haritalardaki "denizler" ise yanıltıcı bir addır: Michael van Langren 1645'te Ay'ın karanlık düzlüklerine "maria" (denizler) demişti, ama bunların bazalt ovası olduğu sonradan anlaşıldı.

Buzun nerede saklanabileceği fikri 1961'de Kenneth Watson tarafından yaygınlaştırıldı: Hiç güneş ışığı almayan krater diplerinde buz uzun süre kalabilirdi. NASA bu yerlere "kalıcı gölgeli bölgeler" diyor. Ay'ın dönme ekseni ekliptiğe yalnızca yaklaşık 1,5 derece eğik olduğu için kutup kraterlerinin dibine güneş ışığı neredeyse hiç ulaşmaz; buralarda sıcaklığın yaklaşık 100 kelvini (−170 °C) aşmadığı hesaplanıyor.

Kanıtlar nasıl birikti?

• 2008: Brown Üniversitesi araştırmacıları Apollo örneklerini yeniden inceledi ve volkanik cam boncuklarda hidrojen buldu. Bu, suyun Ay'ın içinden de geldiğini düşündürdü.
• 2009, Chandrayaan-1: Hindistan'ın Chandrayaan-1 aracındaki NASA aleti Moon Mineralogy Mapper (M3), güneş gören bölgelerde su ya da hidroksil izleri gördü; sonuçlar 25 Eylül 2009'da duyuruldu.
• 2009, LCROSS: 9 Ekim 2009'da bir Centaur üst kademesi Cabeus kraterine çarptı; arkasından gelen LCROSS aracı fırlayan toz bulutunun içinden geçti. Gözlemler bulutta su buzu taneleri gösterdi, sonraki analiz malzemenin kütlece yaklaşık yüzde 5,6 ± 2,9'unun su olduğunu bildirdi.
• 2018: M3 verilerinin tamamının analizi, kalıcı gölgeli bölgelerde birden fazla yerde su buzunu doğruladı.
• 2020, SOFIA: Uçan kızılötesi gözlemevi, Clavius kraterinde güneş gören yüzeyde su moleküllerini gösterdi. NASA'ya göre yoğunluk, bir metreküp toprakta yaklaşık 12 onsluk (kabaca 350 mililitrelik) bir şişe su kadar.

Verileri göster

Sahra'dan daha kuru	~100 kat
Gölgeli kraterde sıcaklık	~100 K (−170 °C)
LCROSS bulutunda su	%5,6 ± 2,9 (kütle)
SOFIA, Clavius	12 ons / m³ toprak

Buz hangi biçimde duruyor?

LRO'nun Mini-RF radarının LCROSS çarpmasına ilişkin gözlemleri, buzun kalın ve saf tabakalar hâlinde değil, yaklaşık 10 santimetreden küçük parçalar ya da buz tanelerinin ince bir kaplaması olarak dağıldığını düşündürdü. LRO'nun lazer altimetresi ise Shackleton kraterinin yüzeyinin yüzde 22'sine kadarının buzla kaplı olabileceğine işaret etti. Bu yüzden "Ay'da buz denizi var" gibi başlıklar abartılıdır.

Neden önemli?

Gelecekteki Ay üslerinde içme suyu, soluk almak için oksijen ve yakıt gibi ihtiyaçların bir bölümü Ay'daki buzdan karşılanabilir; Dünya'dan taşımak çok pahalı olduğu için bu fikir ilgi çekiyor. NASA'nın SOFIA verisiyle hazırlanan 2023 su dağılımı haritası güney kutbuna kadar uzanıyor ve Artemis görevleriyle birlikte anılıyor. Ay'ın yüzeyi ve toz örtüsü hakkında daha fazlası için Ay'ın yüzeyi sayfasına ve regolit terimine bakabilirsiniz.

Sık karıştırılanlar

• Buz ile sıvı su aynı şey değil. Ay'da atmosfer olmadığı ve yüzey sıcaklıkları çok uç değerler arasında gidip geldiği için (bkz. Ay'da gündüz ve gece sıcaklığı) yüzeyde göl ya da akarsu beklenmez.
• "Deniz" adı su demek değil. Ay'ın karanlık "denizleri" bazalt ovalarıdır.
• Su var demek yaşam var demek değil. Bulunan, kimyasal olarak H₂O'dur; biyolojik bir iddia taşımaz.