Buz volkanlarının sayılarla izi

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, Güneş Sistemi'ndeki buz volkanizmasının izlerini farklı gök cisimlerinden ölçülen boyut, hız ve sıcaklık değerleriyle özetliyor.

Plüton'daki Wright Mons yaklaşık 150 km genişliğinde ve yaklaşık 4 km yüksekliğinde; yani genişliği yüksekliğinin kabaca 37 katı. Bu oran, yapının sivri bir dağdan çok geniş, yayvan bir kütle olduğunu gösteriyor. Ceres'teki Ahuna Mons da yaklaşık 4 km yüksekliğiyle Wright Mons'la aynı düzeyde.

• Europa: 2016'da gözlenen olası bir sorgucun yaklaşık 100 km'ye ulaştığı belirtiliyor.
• Enceladus: Jetlerdeki parçacıklar saatte yaklaşık 1.290 km hızla fışkırıyor.
• Triton: Yüzey sıcaklığı yaklaşık -235 °C.

Veriler birlikte okunduğunda buz volkanizmasının tek bir biçimi olmadığı görülüyor: Plüton ve Ceres'te dağ biçimli yükseltiler, Europa ve Enceladus'ta ise yükseğe uzanan sorguçlar ve hızlı jetler öne çıkıyor. Triton'un son derece düşük sıcaklığı, bu etkinliğin ne kadar soğuk ortamlarda bile sürebildiğini hatırlatıyor.

Veriler NASA'ya dayanıyor. Bu olgunun nasıl işlediğini öğrenmek için kriyovolkanizma maddesine göz atabilirsiniz.

Buz volkanizması nasıl işliyor?

Kriyovolkanizmada buzlu bir cismin içinden yüzeye erimiş kaya yerine su, amonyak, metan gibi uçucu maddeler çıkar. Terimi 1987'de Steven K. Croft ortaya attı. Kabuğun altında sıvı su bulunabilmesi için bir ısı kaynağı gerekir: dev gezegenlerin uydularında bu çoğunlukla gelgit ısınması, cüce gezegenlerde ise iç kısımdaki radyoaktif elementlerin bozunmasıdır.

İşin zor yanı yoğunluk. Dünya'da erimiş kaya çevresindeki kayadan hafif olduğu için yükselir; sıvı su ise buzdan yoğundur ve kendiliğinden yukarı çıkmaz. Bilim insanları bunu amonyak gibi katkıların kriyomagmayı hafifletmesi, çözünmüş gazların kabarcıklanması ya da donan okyanusun alttaki sıvıyı sıkıştırıp çatlaklardan yukarı itmesiyle açıklıyor. Kütlece yaklaşık üçte biri amonyak olan bir su-amonyak karışımı yaklaşık −97 °C'ye kadar sıvı kalabiliyor.

Verilerin bir kısmı doğrudan gözleme, bir kısmı yoruma dayanıyor. Enceladus'taki jetleri Cassini 2005'te keşfetti; Ahuna Mons'u Dawn, Wright Mons'u New Horizons 2015'te görüntüledi. Europa'daki sorguçlar ise Hubble'ın çok uzaktan yaptığı gözlemlere dayandığı için henüz kesin olarak doğrulanmış değil.

Sık sorulanlar

Enceladus'un jetleri nereden besleniyor?

NASA'ya göre uydunun içindeki küresel bir okyanustan. Jetler güney kutbundaki "kaplan çizgileri" denen yarıklardan çıkıyor ve Satürn'ün E halkasını oluşturuyor.

Io'nun volkanları da buz volkanı mı?

Hayır. Io'da buz değil erimiş silikat lav püskürür; gelgit ısınmasıyla beslense de bu sıradan, sıcak volkanizmadır.