Ali Alpar ve nötron yıldızları

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, nötron yıldızları üzerine çalışan fizikçi Ali Alpar'ın 1950'den 2011'e uzanan bilimsel yolculuğunu yıl yıl özetliyor.

Zaman çizelgesi üç aşamada okunabiliyor:

• Eğitim yılları: 1950'de Malatya'da doğan Alpar, 1972'de ODTÜ Fizik'ten mezun oldu ve beş yıl sonra, 1977'de Cambridge'de doktorasını tamamladı.
• Araştırma atılımları: 1982'de Nature'da yayımlanan geri dönüşüm çalışmasının ardından, yalnızca iki yıl sonra, 1984'te girdap sürünmesi modeli geldi. Bu iki çalışma, çizelgede nötron yıldızlarıyla ilgili en yoğun dönemi oluşturuyor.
• Tanınma ve yöneticilik: 1992'de TÜBİTAK-TWAS Bilim Ödülü'nü aldı, 2004'te Sabancı'da direktörlük üstlendi ve 2011'de Bilim Akademisi başkanı oldu.

Çizelge, bilimsel üretimden kurumsal sorumluluğa doğru bir akış gösteriyor: doktoradan Bilim Akademisi başkanlığına kadar 34 yıl geçiyor. En önemli iki araştırma adımı ise doktoradan sonraki ilk on yıl içinde atılmış.

Veriler Bilim Akademisi, Sabancı Üniversitesi ve Nature dergisine dayanıyor. Alpar'ın hayatını ve çalışmalarını ayrıntılı okumak için Ali Alpar kimdir? yazımıza göz atabilirsiniz.

Nötron yıldızları neden bu kadar ilgi çekiyor?

Büyük kütleli bir yıldız süpernova patlamasıyla ölünce geride son derece yoğun bir çekirdek, yani bir nötron yıldızı kalabilir. Hızla dönen ve güçlü manyetik alana sahip olanlar, ışınım demetleriyle Dünya'yı bir deniz feneri gibi düzenli aralıklarla tarar; bunlara pulsar (atarca) denir. Pulsarlar enerji kaybettikçe yavaşlar. Bu yüzden 1982'de bulunan ve saniyede yaklaşık 642 tur atan PSR B1937+21 gökbilimcileri şaşırttı.

Çizelgedeki 1982 satırı bu bilmeceye verilen yanıtlardan birini gösteriyor: Alpar, A. F. Cheng, M. A. Ruderman ve J. Shaham ile yazdığı makalede, manyetik alanı zayıf bir nötron yıldızının çevresindeki diskten uzun süre madde toplayarak milisaniyelik periyotlara kadar hızlanabileceğini öne sürdü. Bugün milisaniye pulsarlarına bu yüzden “geri dönüştürülmüş pulsar” da deniyor.

1984 satırındaki girdap sürünmesi modeli ise pulsarların dönme hızındaki ani ve küçük artışlarla, yani sıçramalarla (glitch) ilgili. Modelde yıldızın içindeki süperakışkan nötron maddesinin kuantize girdapları kabuğa takılıyor ve zaman zaman sürünerek kurtuluyor; pulsarın dönme davranışını bu belirliyor.

Sık sorulanlar

Geri dönüşüm fikri yalnız Alpar'ın ekibine mi ait?

Hayır. Aynı yıl V. Radhakrishnan ve G. Srinivasan da eş yıldızdan madde aktarımına dayanan bir açıklama yayımladı; pulsarlarla yakın çift yıldızlar arasındaki ilişkiyi ise 1974'te Bisnovatyi-Kogan ve Komberg tartışmıştı.

Girdap sürünmesi modeli hangi pulsara uygulandı?

D. Pines, P. W. Anderson ve J. Shaham ile yayımlanan iki makaleden biri modelin genel kuramını, öbürü Vela pulsarına uygulanmasını ele alıyordu.

Alpar başka hangi konularda çalışıyor?

Sabancı Üniversitesi'nin sayfası ilgi alanlarını nötron yıldızları, pulsarlar, X-ışını çift yıldızları ve geri düşme diskleri olarak sıralıyor.