Uzay 1999 (Space: 1999)

Ay'ın uzak yüzünde depolanan nükleer atıklar patlıyor ve Ay, yörüngesinden fırlayarak üzerindeki 311 kişiyle birlikte derin uzaya sürükleniyor. Gerry ve Sylvia Anderson'ın son ortak yapımı Uzay 1999, bu cüretkâr fikirle 1975'te ekrana geldi. Türkiye'de de Uzay 1999 adıyla gösterilen dizi, dönemin en pahalı İngiliz televizyon yapımıydı ve özellikle maket efektleriyle bugün hâlâ hatırlanıyor.

Fragman

Konusu

Yıl 1999. İnsanlık nükleer atıklarını Ay'ın uzak yüzündeki geniş depolama alanlarında biriktirmektedir. Ay'ın kuzey yarımküresindeki Platon kraterinde kurulu Alfa Ay Üssü, bilimsel araştırmaların yürütüldüğü bir merkezdir. 13 Eylül 1999'da birikmiş atıklar kritik eşiğe ulaşır ve büyük bir patlama Ay'ı dev bir roket gibi itip Dünya yörüngesinden koparır.

Üssün komutanı John Koenig, sağlık birimi şefi Doktor Helena Russell ve bilim danışmanı Profesör Victor Bergman, sürüklenen Ay'da hayatta kalmanın ve yeni bir yuva bulmanın yollarını arar. Yolculuk boyunca Alfa sakinleri yabancı uygarlıklarla, distopik toplumlarla ve açıklanamayan olaylarla karşılaşır. İlk sezonun bazı bölümleri, Ay'ın yolculuğuna gizemli bir gücün yön verdiğini ima eder. İkinci sezon ise daha basit, aksiyon odaklı hikâyelere yöneldi.

İlk sezonun her bölümü kısa bir giriş sahnesiyle açılıyor, ardından o bölümden otuzu aşkın hızlı planın art arda aktığı bir jenerik geliyordu; bu kurgu, Landau ile Bain'in önceki dizisi Görevimiz Tehlike'nin açılışını andırıyordu. Bölümler, Kuzey Amerika'daki reklam aralarına uygun olarak on-on iki dakikalık dört perdeye bölünmüştü. Dizi dünyanın pek çok yerinde farklı adlarla gösterildi: Fransa'da Cosmos: 1999, Almanya'da Mondbasis Alpha 1, İtalya'da Spazio 1999.

Yapım ve oyuncular

Dizi, Andersonların daha önceki yapımı UFO'nun hiç çekilmeyen ikinci sezonu için yapılan hazırlıklardan doğdu. ITC'nin New York'taki yöneticisi Abe Mandell, Dünya'da geçen sahneler istemediğini söyleyince Gerry Anderson önce “Dünya'yı havaya uçururum” dedi; bu fikrin izleyiciyi ürküteceği söylenince de “O zaman Ay'ı uçururum” yanıtını verdi. İlk sezon ITC ile İtalyan yayıncı RAI'nin ortak yapımıydı; iki sezonun toplam bütçesi 6,8 milyon sterline ulaştı.

Efektlerin başında, daha önce Thunderbirds ve 2001: Bir Uzay Destanı filmlerinde çalışmış Brian Johnson vardı. Ekip, pahalı mavi perde tekniği yerine maketleri ve gezegenleri siyah fon önünde çekip filmi geri sararak her öğeyi aynı negatif üzerine kaydetti. Bu yöntem hem maliyeti düşürüyor hem de kopyalamadan kaynaklanan görüntü kaybını önlüyordu; bedeli ise kamera açılarının sınırlı kalmasıydı. Dizinin simgesi olan Kartal (Eagle) uzay araçları, tam boy dekorlar, büyütülmüş fotoğraflar ve ayrıntılı maketlerle canlandırıldı. Çekimler Pinewood Stüdyoları'nda yapıldı; ilk sezonun kadın-erkek ortak üniformalarını moda tasarımcısı Rudi Gernreich tasarladı. Yapım tasarımcısı Keith Wilson, üssün iç mekânlarını birbirine yap-boz gibi geçen köpük panellerle kurdu; böylece aynı parçalar her bölümde farklı odalara dönüşebiliyordu.

Başrollerde, daha önce Görevimiz Tehlike'de birlikte oynayan ve o dönem evli olan Martin Landau ile Barbara Bain var. ITC'nin patronu Lew Grade, diziyi ABD'ye satabilmek için Amerikalı oyuncularda ısrar etti. Barry Morse ilk sezonda Bergman'ı, Catherine Schell ise ikinci sezonda biçim değiştirebilen uzaylı bilim subayı Maya'yı canlandırdı. İkinci sezonda yapımcılığa Fred Freiberger geçti; hikâyeler daha aksiyon ağırlıklı hâle geldi ve müzikler de değişti.

Dizi, konuk oyuncu listesiyle de dikkat çekiyordu: Christopher Lee, Peter Cushing, Joan Collins, Ian McShane, Brian Blessed ve Patrick Troughton, Alfa'yı ziyaret eden isimler arasındaydı. Yayın her ülkede sorunsuz geçmedi; Finlandiya'da ilk sezon on iki bölümün ardından, ulusal program kurulunun diziyi fazla sert ve korkutucu bulması üzerine yayından kaldırıldı ve dizinin tamamı orada ancak 1996–1997'de gösterilebildi.

Bilim ne diyor?

Dizinin bilimsel tutarlılığını en sert eleştirenlerden biri Isaac Asimov oldu. Asimov'a göre Ay'ı yörüngesinden koparabilecek güçte bir patlama Ay'ı paramparça ederdi; Ay yörüngeden çıksa bile en yakın yıldıza varması yüz binlerce yıl sürerdi. Gerçekten de Ay, NASA'ya göre Dünya'dan ortalama 384.400 kilometre uzakta ve her yıl yaklaşık 2,5 santimetre uzaklaşıyor; Güneş'e en yakın yıldız olan Proxima Centauri ise 4,25 ışık yılı ötede. İlk sezonun sonraki bölümleri, Ay'ın kara delik ve “uzay bükülmeleri” içinden geçerek bu mesafeleri aştığını ima ediyor.

Asimov'un bir başka itirazı, üssün Ay'ın “karanlık yüzünde” olduğu ifadesiydi. NASA'nın açıklamasına göre bu tanım yanıltıcı: Ay, Dünya etrafında döndüğü hızla kendi ekseni etrafında da döndüğü için bize hep aynı yüzünü gösteriyor; ama uzak yüzü de yakın yüzü kadar güneş ışığı alıyor. Kalıcı olarak karanlık bir yarımküre yok. İnsanlar Ay'ın uzak yüzünü ilk kez 1959'da, bir Sovyet uzay aracının yanından geçerek çektiği fotoğraflarla görebildi. Asimov ise dizinin hakkını da verdi: Düşük kütleçekiminde insanların hareket edişinin doğru yansıtıldığını ve üssün gerçekçi tasarlandığını övdü. Barbara Bain de yıllar sonra, danışmanların uzayda sesin yayılmayacağını bildiğini ama sessiz bir dizinin yapılamayacağını anlattı.

Etkisi

Dizi eleştirmenleri ikiye böldü: Kimi onu görsel açıdan büyüleyici bir “uzay çağı ahlak oyunu” olarak överken, kimi oyunculuğu ve senaryoları yetersiz buldu. Bilimkurgu tarihçisi John Clute, diziyi görsel olarak görkemli ama senaryo açısından zayıf olarak tanımladı. Andersonlar, izleyicinin başka bilimkurgu dizilerine gösterdiği hoşgörüyü kendi dizilerinden esirgemesine şaşırdıklarını söylediler. 2012'de Space: 2099 adlı bir yeniden yapım duyuruldu, ancak hayata geçmedi. RAI ve ITV Studios 2022'de dizinin restore edilmiş sürümünü İtalya'da yayına sundu.

Kısaca

• Yıl: 1975–1977
• Yaratıcılar: Gerry Anderson, Sylvia Anderson
• Süre: 2 sezon, 48 bölüm
• Oyuncular: Martin Landau, Barbara Bain, Barry Morse, Catherine Schell, Nick Tate
• Özellik: Döneminin en pahalı İngiliz dizisi