Maymunlar Cehennemi (Planet of the Apes)

Işık hızına yakın bir hızla yol alan bir uzay gemisi bilinmeyen bir gezegene düşüyor. Mürettebat, bu gezegende konuşan ve düşünen maymunların insanları av hayvanı gibi gördüğünü keşfediyor. Franklin J. Schaffner'in yönettiği 1968 yapımı Maymunlar Cehennemi, Pierre Boulle'un romanından uyarlanan ve sinema tarihinin en ünlü finallerinden birine sahip olan bir bilimkurgu klasiği. Film, bugün hâlâ süren dev bir serinin de başlangıcı oldu.

Fragman

Konusu

Komutan Taylor ve iki arkadaşı, ışık hızına yakın bir yolculuğun ardından gemileri bilinmeyen bir gezegendeki bir göle düştüğünde derin uykudan uyanır. Taylor, gemi batmadan önce saatte yılı okur: 3978. Dünya'dan 1972'de ayrılmışlardır; yani dışarıda yaklaşık iki bin yıl geçmiştir. Uyku kapsülleri sayesinde kendileri ise çok az yaşlanmıştır. Dördüncü mürettebat üyesi Stewart'ın kapsülü arızalanmış, kendisi de hayatını kaybetmiştir.

Çorak bir araziyi geçen astronotlar, konuşamayan ve ilkel yaşayan insanlarla karşılaşır. Ardından tüfekli ve atlı goriller bu insanlara saldırır. Taylor boğazından yaralanarak yakalanır ve maymunların şehrine götürülür. Burada katı bir sınıf düzeni vardır: Goriller asker ve işçi, orangutanlar yönetici ve din adamı, şempanzeler ise bilim insanıdır. Hayvan psikoloğu Zira ve nişanlısı arkeolog Cornelius, Taylor'ın zeki olduğunu fark eder; ama orangutan Dr. Zaius, bu "konuşan insanın" varlığını bir tehdit olarak görür.

Yapım ve oyuncular

Yapımcı Arthur P. Jacobs, Boulle'un romanının haklarını kitap 1963'te yayımlanmadan önce satın aldı. Senaryonun ilk taslağını Alacakaranlık Kuşağı'nın yaratıcısı Rod Serling yazdı. Serling'in çok gelişmiş bir maymun uygarlığı öngören taslağı pahalı bulununca Michael Wilson senaryoyu yeniden yazdı ve maymun toplumu maliyeti düşürmek için daha ilkel hâle getirildi. Serling'in ünlü final fikri ise korundu. Stüdyoyu ikna etmek için 1966'da maymun makyajının ilk denemeleriyle kısa bir deneme sahnesi çekildi. Proje bir dönem Warner Bros.'ta Blake Edwards'ın yönetmenliğinde hazırlanmış, sonunda 20th Century-Fox'a geçmişti. Yönetmen olarak Franklin J. Schaffner'i, Heston'ın önerisiyle yapımcı Jacobs seçti. Filmin bütçesi 5,8 milyon dolarda kapandı.

Çekimler 21 Mayıs-10 Ağustos 1967 arasında yapıldı. Çöl sahneleri Arizona'da Powell Gölü ve Glen Kanyonu çevresinde, maymun şehri ise Los Angeles yakınlarındaki Fox arazisinde çekildi. Filmin en büyük yeniliği, John Chambers'ın hazırladığı protez makyajlardı; Chambers bu çalışmasıyla onursal Oscar aldı. Charlton Heston Taylor'ı, Roddy McDowall Cornelius'u, Kim Hunter Zira'yı, Maurice Evans ise Dr. Zaius'u canlandırıyor; Linda Harrison, James Whitmore ve James Daly de kadroda. Jerry Goldsmith'in alışılmadık vurmalı çalgılar ve on iki ton tekniğiyle yazdığı, gezegenin tekinsiz havasını yansıtan müziği Oscar'a aday gösterildi; kostüm tasarımı da adaylık aldı. Oyuncuların, çekim aralarında bile canlandırdıkları türe göre gruplaşarak oturdukları anlatılıyor.

Bilim ne diyor?

Filmin bilim açısından en sağlam fikri, açılış sahnesindeki zaman farkı. Einstein'ın özel görelilik kuramına göre, bir gözlemciye göre hızla hareket eden bir saat daha yavaş işler. Buna zaman genişlemesi deniyor ve etkinin büyüklüğü Lorentz çarpanıyla hesaplanıyor. Hız ışık hızına yaklaştıkça bu çarpan hızla büyür. Fransız fizikçi Paul Langevin, 1911'de ışık hızına çok yakın yol alan bir yolcunun döndüğünde Dünya'da kalanlardan çok daha genç olacağını gösteren ünlü örneğini anlattı. Bu düşünce deneyi bugün "ikizler paradoksu" olarak biliniyor.

Bu yalnızca kuram değil. 1971'de Joseph Hafele ve Richard Keating, atom saatlerini ticari uçaklarla dünyanın çevresinde dolaştırdı ve saatlerin yerdeki saatlere göre görelilikle uyumlu biçimde farklı işlediğini ölçtü. Uluslararası Uzay İstasyonu'nda altı ay geçiren bir astronot, Dünya'dakilere göre yaklaşık 5 milisaniye daha az yaşlanıyor. GPS gibi uydu konum sistemleri de bu görelilik etkileri hesaba katılmadan doğru çalışamıyor.

Filmdeki rakamlar ise bu etkinin uç bir örneği. Dünya'da yaklaşık iki bin yıl geçerken mürettebat en fazla birkaç ay ya da bir yıl dolayında yaşlanıyor. Bu farkı yaratmak için Lorentz çarpanının bin mertebesinde olması, yani geminin ışık hızının yüzde 99,9999'undan daha hızlı gitmesi gerekir. Bu hıza ulaşmak için gereken enerji, bugün hayal edebileceğimiz her teknolojinin çok ötesinde. Yine de ilke doğru: İleriye doğru zaman yolculuğu fiziğin izin verdiği bir şey; sorun yalnızca mühendislikte.

Not: Bu paragraf filmin finaline dair ipucu içerir. Filmin finali, gerçek bir bilimsel endişeye de göndermede bulunuyor: Taylor'ın vardığı yerin geçmişi, yüksek teknolojiye sahip bir uygarlığın kendi gezegenini yaşanmaz hâle getirebileceğini hatırlatıyor. Film, nükleer savaş kaygısının gündemden düşmediği Soğuk Savaş yıllarında çekildi.

Etkisi

Film Şubat 1968'de New York'ta gösterildi ve Nisan'da ABD genelinde vizyona girdi. Gişede büyük başarı kazandı ve ABD'de 33,3 milyon dolar hasılat elde etti; eleştirmenlerin çoğu da temposunu, toplumsal eleştirisini ve bilimkurgu fikirlerini övdü. Bugün de bir klasik olarak görülüyor: Empire dergisi 2008'de filmi tüm zamanların en iyi 500 filmi arasında saydı. 2001'de ABD Kongre Kütüphanesi, filmi kültürel, tarihî ve estetik açıdan önemli bulduğu için Ulusal Film Arşivi'ne aldı. Başarısı dört devam filmine, iki televizyon dizisine, Tim Burton'ın 2001 tarihli yeniden çevrimine ve 2011'de başlayan yeni bir film serisine yol açtı. Taylor'ın öfkeyle haykırdığı replik, Amerikan Film Enstitüsü'nün en unutulmaz film replikleri listesine girdi. Aynı yıl vizyona giren 2001: Bir Uzay Destanı ile birlikte, 1968'i bilimkurgu sinemasının dönüm noktası yapan iki filmden biri sayılıyor. Zaman genişlemesinin sinemadaki bir başka güçlü örneği için Yıldızlararası (Interstellar) izlenebilir.

Kısaca

• Yıl: 1968
• Yönetmen: Franklin J. Schaffner
• Senaryo: Michael Wilson, Rod Serling (Pierre Boulle'un romanından)
• Süre: 112 dakika
• Oyuncular: Charlton Heston, Roddy McDowall, Kim Hunter, Maurice Evans, James Whitmore
• Ödüller: John Chambers'a makyaj için onursal Oscar; 2 Oscar adaylığı